Korona Królestwa Polskiego

Wikipedia open wikipedia design.

Ten artykuł dotyczy państwa polskiego w latach 1386–1795. Zobacz też: Królestwo Polskie.
Korona Królestwa Polskiego
Polska
13861795
Flaga Polski
Herb Polski
Flaga Polski Herb Polski
Położenie Polski
Język urzędowy polski, łacina, ruski
Stolica Kraków
Ustrój polityczny monarchia stanowa, później monarchia mieszana
Typ państwa monarchia elekcyjna
Ostatnia głowa państwa król Stanisław II August Poniatowski
Powierzchnia
 • całkowita
18. na świecie
614 km²
Liczba ludności (1550)
 • całkowita 
 • gęstość zaludnienia
 • narody i grupy etniczne

5,5 mln
111 osób/km²
Polacy, Rusini, Niemcy Ormianie i Żydzi
PKB ()
 • całkowite 
 • na osobę

66 mln (1650)
12 000 zł
Data powstania 1386
Rozbiory Polski 1795
Religia dominująca katolicyzm, kalwinizm, unitarianizm, prawosławie, grekokatolicyzm
Terytoria zależne Mazowsze, Prusy, Mołdawia, Kurlandia i Semigalia, Księstwo oświęcimskie, Księstwo zatorskie, Republika Nowogrodzka, Wołoszczyzna, Ziemia lęborsko-bytowska, Spisz
Terytoria autonomiczne Prusy Królewskie, Warmia

Korona Królestwa Polskiego (łac. Corona Regni Poloniae), w skrócie Korona, formalnie Królestwo Polskie – powstałe pod koniec XIV wieku określenie państwa polskiego jako czynnika nadrzędnego wobec władzy królów Polski, początkowo dziedzicznych (Andegawenowie), a następnie wybieralnych (od Władysława II Jagiełły do Stanisława Augusta Poniatowskiego). Nieformalna nazwa państwa polskiego w latach 1386–1569 pozostającego w unii z Litwą, a później w latach 1569–1795 nazwa jednego z dwóch równoprawnych członów Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Także określenie całości obszaru ziem wchodzących w skład Królestwa Polskiego na podstawie dziedzictwa i prawnej sukcesji.

Publiczno-prawne pojęcie Korony Królestwa na określenie suwerennego państwa wraz ze swoimi prawami i historycznym terytorium, w przeciwieństwie do państwa będącego tylko dziedziczną własnością poszczególnych królów, narodziło się w XIII wieku we Francji[1]. Idea została przyjęta w Czechach jako Korona świętego Wacława oraz na Węgrzech jako Korona świętego Stefana, gdy w państwach tych rodzime dynastie zostały zastąpione obcymi. Podobnie w Polsce koncepcja Korony Królestwa Polskiego pojawiła się jeszcze w okresie dziedzicznego Królestwa Polskiego, gdy po wygaśnięciu dynastii Piastów władzę królewską przejęli Andegawenowie (1370).

Idea Korony Królestwa Polskiego została uznana za wiodąca zasadę ustrojową państwa polskiego. W jej skład wchodziły 3 zasady wewnętrzne:

  • Zasada niepodzielności państwa polskiego – uniemożliwiała ona powrót na drogę rozbicia dzielnicowego
  • Zasada suwerenności (przejęta z Francji) – królowie polscy nie składają hołdów lennych
  • Zasada niepozbywalności terytorium państwowego – zasada ta miała 2 konsekwencje:
    • nie można było darować lub sprzedawać kawałka terytorium państwa polskiego
    • kolejni królowie Polski składali w momencie koronacji przysięgę, iż będą próbować odzyskać utracone ziemie

Idea Korony umożliwiła zachowanie ciągłości państwa polskiego i całości jego terytorium w obliczu nadchodzących zmian dynastycznych i królów wybieralnych. Pomogła też utożsamić się z państwem "panom polskim", a następnie ogółowi ziemiaństwa, co stworzyło fundamenty pod ustrój republikański Rzeczypospolitej i demokrację szlachecką[2].

Obszar[edytuj | edytuj kod]

Królestwo Polskie za panowania dynastii węgierskiej (wraz z lennami)
Korona Królestwa Polskiego (wraz z lennami) i Wielkie Księstwo Litewskie za panowania Jagiełły
Rzeczpospolita Obojga Narodów w największym zasięgu, ok. 1635 oraz ziemie później utracone
Obszar Rzeczypospolitej na tle granic państw współczesnych.

     Korona

     Prusy – lenno Korony

     Wielkie Księstwo Litewskie

     Inflanty

     Kurlandia – lenno Korony i Litwy

W skład obszaru Korony Królestwa Polskiego formalnie wchodzą wszystkie dziedziczne ziemie monarchii Piastów oraz ziemie dołączone później na zasadzie prawnej sukcesji[3]. W praktyce jednak nie dotyczyło to Śląska i Pomorza Zachodniego, które w okresie rozbicia dzielnicowego znalazły się w granicach innego organizmu politycznego, Świętego Cesarstwa Rzymskiego.

Początkowo Koronę Królestwa Polskiego tworzyły ziemie zjednoczonego Królestwa Polskiego, które wniosła trakcie ślubu z Jagiełłą w 1386 jako swoją własność Jadwiga Andegaweńska, będąca ostatnim dziedzicznym królem Polski. Obszar ten obejmował zarówno rodowe dziedzictwo Piastów, jak i ich sukcesję na obszarze Rusi Czerwonej i części Wołynia, które dołączono do Korony w 1387 roku[4].

W roku 1432 do Korony włączono Podole, które było wcześniej lennem. W wyniku wojny trzynastoletniej w 1466 roku inkorporowano Prusy Królewskie, czyli Pomorze Gdańskie, ziemię chełmińską i Warmię[5]. Po śmierci ostatnich Piastów mazowieckich w 1526 w skład Korony weszło również całe Mazowsze. Natomiast w 1564 wcielono do niej śląskie księstwa oświęcimskie i zatorskie.

W roku 1569 na sejmie w Lublinie (unia lubelska) król Zygmunt August, ostatni wielki książę litewski (jako prawny spadkobierca dziedzictwa Giedymina) zrzekł się na rzecz Korony Królestwa Polskiego praw do sukcesji w Wielkim Księstwie Litewskim, a także przekazał Koronie Podlasie, litewską część Wołynia oraz ziemie ukrainne: kijowską i bracławską. W roku 1619 na mocy rozejmu w Dywilinie do Korony włączono również ziemię czernihowską i siewierską, do których praw zrzekł się car Michał I. Porozumienia dywilińskie potwierdził podpisany w 1634 roku pokój wieczysty w Polanowie. Wówczas ostatecznie ustalił się obszar Korony Królestwa Polskiego.

W porozumieniach zawartego w 1667 roku rozejmu andruszowskiego Korona utraciła na rzecz Rosji Zadnieprze, czyli województwo czernihowskie oraz połowę województwa kijowskiego (co sankcjonował traktat Grzymułtowskiego z 1686 roku). Sam Kijów leżący na zachodnim brzegu Dniepru miał przypaść Rosji zaledwie na dwa lata (Rosja jednak już nie oddała miasta). Postanowienia andruszowskie i pokój z 1686 nie zostały jednak ratyfikowane przez Sejm, więc formalnie pozostawały nieważne aż do czasu sejmu konwokacyjnego w 1764 roku, który zaaprobował zabór Zadnieprza. Nie dotyczyło to jednak zaboru Kijowa, który formalnie pozostawał miastem Korony aż do II rozbioru w 1793 roku[6].

Ziemie Korony Królestwa Polskiego[edytuj | edytuj kod]

Korona dzieliła się na prowincje wielkopolską oraz małopolską. Prowincje dzieliły się na województwa, a te na powiaty.

Ziemie Korony Królestwa Polskiego (* - data inkorporacji, jeśli nastąpiło to po okresie Zjednoczonego Królestwo):

Lenna[edytuj | edytuj kod]

(* – inkorporacja do Korony)

Sąsiedzi[edytuj | edytuj kod]

W okresie istnienia Korony Królestwa Polskiego zmieniała się sytuacja polityczna za jej najbliższymi granicami. Przez ten czas najważniejszymi sąsiadami byli:

Idea Korony Królestwa Polskiego[edytuj | edytuj kod]

Koronacja Władysława Jagiełły w 1386, fragment ołtarza z Katedry Wawelskiej (z ok. 1475)
Sejm koronny za panowania Zygmunta II Augusta, grafika z dzieła Jana Herburta Statuta y Przywileie Koronne z 1570 roku
Godło Polski
Historia Polski
Monografie
Państwo polskie
Państwo pierwszych Piastów
Rozbicie dzielnicowe
Zjednoczone Królestwo
Korona Królestwa Polskiego
Rzeczpospolita Obojga Narodów
Ziemie polskie pod zaborami
II Rzeczpospolita
Polska podczas II wojny światowej
Polska Rzeczpospolita Ludowa
III Rzeczpospolita
Pozostałe
• Naród polski
• Władcy Polski
• Ustrój polityczny Polski
• Historia konstytucji w Polsce
Portale
PolskaPolska LudowaHistoria

Geneza[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Zjednoczone Królestwo Polskie.

Termin Korony Królestwa Polskiego zaczerpnięty został z ideologii politycznej realizowanej w rządzonych przez obce dynastie monarchiach stanowych Czech (dynastia Luksemburgów) i Węgier (dynastia Andegawenów) w późnym średniowieczu. W krajach tych ideologia korony królestwa przyjęła nazwy „Korony świętego Wacława” i „Korony Świętego Stefana”, nawiązujące do postrzeganych jako święte insygniów władzy monarszej i miała na celu ograniczenie władzy królewskiej, nad królem bowiem stało właśnie królestwo. W Polsce określenie „Korona Królestwa Polskiego” po raz pierwszy pojawia się w dokumentach królewskich za Kazimierza Wielkiego (13331370), nie niosło one jednak wtedy ze sobą jeszcze spójnej ideologii politycznej, stanowiąc raczej zamiennik dla nazwy Królestwa Polskiego. Termin Corona Regni pojawia się tylko trzykrotnie w dokumentach Kazimierza Wielkiego i wszystkie trzy są określeniami obcych kancelarii, w związku z układami międzynarodowymi, co było ówcześnie powszechne. Jednak za czasów Kazimierza Wielkiego koncepcja Korony Królestwa, która ograniczała władzę króla, stała w sprzeczności z charakterem jego rządów.

Dopiero wygaśnięcie głównej linii Piastów w 1370 roku i przejście dziedzictwa w ręce dynastii Ludwika Andegaweńskiego doprowadziło do ostatecznego wykrystalizowania się terminu, określającego nowy sposób postrzegania państwa i władcy, charakterystyczny dla rozwiniętej monarchii stanowej. Ludwik Węgierski był już królem Korony Królestwa Polskiego i to dla niej zobowiązywał się odzyskać wszystkie utracone ziemie. W imię interesów Korony Królestwa zażądano od króla Ludwika unieważnienia testamentu Kazimierza, ponieważ zapis ziem dla wnuka stał w sprzeczności z prawem Korony do zachowania integralności terytorialnej. Początkowo termin „Korona” stosowany był przede wszystkim w kręgu możnowładztwa małopolskiego (grupa tzw. panów krakowskich). Z czasem dzięki wpływowi jaki wspomniana grupa dostojników wywierała na Ludwika Węgierskiego i Władysława Jagiełłę, Korona Królestwa stała się obowiązującą ideologią państwową.

Założenia[edytuj | edytuj kod]

Nazwa „Korona Królestwa Polskiego” odnosiła się do państwa, jako instytucji niezależnej od władcy, niebędącej już, jak w dobie monarchii patrymonialnej, jego własnością. Nazwa „Korona Królestwa” określała Polskę, jako organizm niepodzielny, rządzący się prawami i zasadami ustrojowymi stojącymi ponad osobą monarchy. Władca zgodnie z tą ideologią nie miał prawa uszczuplania terytorium państwa, np. poprzez zapis testamentowy lub nadanie ziemi w lenno. Nie był też już jedynym i nadrzędnym źródłem prawa, jak w okresie wcześniejszym. Sam podlegał prawom królestwa, co wyrażało się m.in. w wykształconym już w pełni prawie oporu. Terminem Korony Królestwa określano często nie tylko ziemie rzeczywiście znajdujące się pod władzą króla polskiego, ale także te do których roszczono sobie prawa, czyli przede wszystkim Śląsk i Pomorze Gdańskie. Do Korony wliczano także stanowiące (pomimo podejmowanych przez lokalnych książąt prób usamodzielnienia się) lenno Polski – Mazowsze.

Za Ludwika Węgierskiego ideologia Korony Królestwa przyjęła już w pełni rozwiniętą formę. Termin ten stosowano przede wszystkim w celu zabezpieczenia pozycji i niezależności Królestwa Polskiego, które w unii personalnej z Węgrami było stroną niewątpliwie słabszą. Przykład stanowi przywilej koszycki z 1374, w którym Ludwik zobowiązał się: zachowywać Koronę Królestwa Naszego całą i nienaruszoną i żadnych ziem lub ich części od niej nie odrywać ani uszczuplać[7].

Nowa ideologia państwowa wpisywała się w szerszy nurt przemian, który na sile przybrał wraz z przejęciem władzy przez obcych władców, ale zapoczątkowany został już w momencie zjednoczenia państwa przez Władysława Łokietka i wykrystalizowania się monarchii stanowej (jej umowna data początkowa – 1320). Przejawiał się on w nowym sposobie rozumienia państwa jako spójnego organizmu, w wykreowaniu symboli ogólnopaństwowych (Orzeł Biały), z czasem także w podporządkowaniu władzy monarszej zasadom ustrojowym (egzekwowany od 1438, choć początkowo nie w pełni skutecznie, obowiązek potwierdzania przez nowo obranego władcę przywilejów nadanych przez jego poprzedników).

Określenie państwa[edytuj | edytuj kod]

Po zawarciu unii z Wielkim Księstwem Litewskim formalny termin Korony Królestwa przyjął się jako popularne i wygodne określenie Królestwa Polskiego. W kontraście do „Litwy” (czyli Wielkiego Księstwa Litewskiego) określano je krótko mianem „Korony”. Pod tą nazwą Królestwo stanowiło – powiększone o Podlasie i pozostałe ziemie ukrainne – jedną z dwóch części składowych Rzeczypospolitej Obojga Narodów.

Ideologia Korony Królestwa wywarła także wpływ na terminologię stosowaną na dworze. Od późnego średniowiecza urzędy państwowe dotąd określane jako „królewskie”, zaczęły nosić nazwę „koronnych” (np. Kanclerz wielki koronny, Hetman wielki koronny itp).

W okresie zaborów nazwa Korona była używana jako potoczne wspólne określenie ziem polskich i ukraińskich. Mieszkańców tych ziem nazywano Koroniarzami, w odróżnieniu od Litwinów.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Hasło Korona Królestwa Polskiego w encyklopedii PWN.
  2. Hasło Korona Królestwa Polskiego w encyklopedii PWN.
  3. Na przykład poprzez małżeństwa dynastyczne z Rurykowiczami wiele księstw ruskich przeszło w dziedzictwo wielkich książąt litewskich z dynastii Giedymina, a ostatni dziedziczny Giedyminowicz, Zygmunt August, przekazał je Koronie w akcie unii lubelskiej.
  4. Ostatni książę halicko-wołyński Bolesław Jerzy II, który pochodził z dynastii Piastów, wobec braku potomstwa przepisał Ruś Czerwoną i Wołyń spokrewnionemu ze sobą Kazimierzowi Wielkiemu. Po śmierci księcia w 1340 roku król Polski prawnie przejął księstwo halicko-wołyńskie i odtąd nosił tytuł księcia Rusi. Jednak na skutek oporu miejscowych możnych, którzy zwrócili się do Litwy o interwencję, Kazimierzowi nie udało się włączyć całej Rusi Czerwonej do Królestwa. Objął ją dopiero następca Kazimierza, Ludwik Węgierski, ustanowił on jednak tam węgierską administrację. Spory polsko-litewsko-węgierskie zakończyła dopiero interwencja Jagiełły (formalnie w imieniu "króla" Jadwigi), który w 1386 roku włączył do Korony Ruś Czerwoną i część Wołynia, a później podporządkował też część Podola. Natomiast tę część Wołynia i Podola, które zostały przy Litwie włączył do Korony dopiero Zygmunt August w ramach unii lubelskiej.
  5. Księstwo Warmińskie zachowało autonomię.
  6. Jan III Sobieski nie był królem dziedzicznym, lecz wybieralnym, więc decyzje dotyczące granic Korony pozostawały w gestii Sejmu. Jako król był na mocy pacta conventa zobowiązany do obrony całości granic Rzeczypospolitej. W wyniku braku zgody na ratyfikację przez kolejne Sejmy, jedynym prawomocnym dokumentem regulującym stan granic Polski z Rosją pozostawał traktat polanowiecki z 1634 roku. Dopiero po śmieci Augusta III przekupiony przez ambasadora rosyjskiego interrex prymas Łubieński na sejmie konwokacyjnym w 1764 zatwierdził traktat z 1686 r. i uznał tytuł władców Rosji (Wszechrusi) co otworzyło drogę do rozbiorów. Rzeczpospolita nigdy jednak nie ratyfikowała żadnych traktatów dotyczących Kijowa. Formalnie pozostawał on więc miastem Korony aż do II rozbioru w 1793 roku. Zob. Eugeniusz Romer, O wschodniej granicy Polski z przed 1772 r., w: Księga Pamiątkowa ku czci Oswalda Balzera, t. II, Lwów 1925, s. [355].
  7. Kodeks dyplomatyczny Wielkopolski, t. III nr 1709, s. 425–426. Przeł. H. Paszkiewicz, Dzieje Polski, Warszawa 1925, s. 213–216.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]



This page is based on a Wikipedia article written by contributors (read/edit).
Text is available under the CC BY-SA 4.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.

Destek