نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران

نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران
Seal of the Islamic Republic of Iran Air Force.svg

Flag of the Islamic Republic of Iran Air Force.svg
کنش ۱۳۳۴
کشور  ایران
وفاداری ایران
رسته نیروی هوایی ارتش
اندازه ۵۲٫۰۰۰ نفر
۵۰۰ فروند هواپیما
بخشی از نیروهای مسلح ایران
نام مستعار نهاجا
شعار بلند آسمان جایگاه من است
سالگرد ۱۹ بهمن
نبردها جنگ ایران و عراق
جنگ با داعش
وب سایت http://nahaja.aja.ir
فرماندهان
فرمانده سرتیپ عزیز نصیرزاده
جانشین فرمانده سرتیپ حمید واحدی
معاون هماهنگ‌کننده سرتیپ مهدی هادیان
نشان
نشان شناسایی Roundel of Iran.svg

نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران یکی از ۴ نیروی زیرمجموعه ارتش جمهوری اسلامی ایران است، که مسئولیت حفاظت از مرزهای هوایی و پشتیبانی نیروهای مسلح ایران را برعهده دارد.[۱] ریشه‌های شکل‌گیری نیروی هوایی در ایران، به دوره سلطنت احمدشاه قاجار باز می‌گردد، که با کوشش نخست‌وزیر وقت؛ رضاخان سردار سپه، در سال ۱۳۰۳ نیروی هوایی شاهنشاهی ایران تأسیس شد.[۲] نیروی هوایی در دوره سلطنت محمدرضا شاه، توسعه یافت و با وقوع انقلاب ۱۳۵۷ نام آن به فرم کنونی تغییر پیدا کرد. در خلال جنگ ایران و عراق و در پی اعمال تحریم‌های بین‌المللی، ناوگان نیروی هوایی ارتش بشدت آسیب دید و هم‌اکنون بر پایه آمار غیر رسمی، نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران، کمتر از ۳۴۸ فروند هواپیمای جنگنده در اختیار دارد و بعنوان نهمین نیروی هوایی جهان شناخته می‌شود.[۳] در حال حاضر سرتیپ خلبان عزیز نصیرزاده، فرماندهی نیروی هوایی ارتش را برعهده دارد.[۴]

تاریخچه

نیروی هوایی در سال ۱۳۰۳ و به کوشش نخست‌وزیر وقت، رضاخان سردار سپه بنیان‌گذاری شد. در خرداد ۱۳۰۳ حکم عمومی قشون، تحت شمار ۲۲۲ برای تأسیس نیروی هوایی صادر گردید و سرهنگ احمد نخجوان به ریاست ستاد آن، انتخاب شد.[۵]

پایگاه‌ها

نیروی هوایی ارتش هم‌اکنون ۱۴ پایگاه هوایی نظامی در اختیار دارد. از این تعداد، شمار ۱۱ پایگاه در زمان سلطنت محمدرضا پهلوی و با مشارکت ایالات متحده آمریکا ساخته‌ شدند.[۶]

  • پایگاه اول: تهران (مهرآباد)
  • پایگاه دوم: تبریز
  • پایگاه سوم: همدان
  • پایگاه چهارم: دزفول
  • پایگاه پنجم: امیدیه
  • پایگاه ششم: بوشهر
  • پایگاه هفتم: شیراز
  • پایگاه هشتم: اصفهان
  • پایگاه نهم: بندرعباس
  • پایگاه دهم: چابهار
  • پایگاه یازدهم: تهران (دوشان‌تپه)
  • پایگاه دوازدهم: بیرجند
  • پایگاه سیزدهم: زاهدان
  • پایگاه چهاردهم: مشهد

در سال ۱۳۸۶ (۲۰۰۷ میلادی) ارتش جمهوری اسلامی ایران اعلام کرد که نخستین پایگاه نظامی خود، پس از انقلاب ۱۳۵۷ را، در نزدیکی شهر بیرجند، مرکز استان خراسان جنوبی، در شرق ایران راه‌اندازی کرده‌ است.[۶] از ۱۴ پایگاه هوایی فعال در ایران، دو پایگاه امیدیه و زاهدان، پس از تغییرات ساختاری در نیروی هوایی ارتش، به نیروی پدافند هوایی ارتش واگذار شدند و پایگاه دوشان‌تپه تهران نیز، پایگاه آموزشی می‌باشد.

گردان پهپادی

در اسفندماه سال ۱۳۹۳ نیروی هوایی ارتش، اقدام به راه‌اندازی گردان‌های رزمی پهپادی، در کلیه پایگاه‌های هوایی نمود. نخستین دوره خلبانان پهپاد نیز به صورت آکادمیک آموزش دیدند.[۷] به گفته فرمانده پهپاد نیروی هوایی ارتش، از پهپاد در ماموریت‌های شناسایی، مراقبت، مشاهده صحنه نبرد، جمع‌آوری اطلاعات، انجام پروازهای رزمی، اجرای جنگ الکترونیک، عملیات فریب، عملیات‌های انتحاری، شکاری رهگیر، آموزشی و پشتیبانی فرماندهی، استفاده می‌شود. همچنین در کلیه مأموریت‌هایی که می‌خواهند نیروی انسانی به صورت مستقیم درگیر نشود، پهپادها به‌عنوان مکمل پروازهای جنگنده‌ها، مورد استفاده قرار می‌گیرند.

جنگ ایران و عراق

نیروی هوایی ارتش ایران در سالهای پس از وقوع انقلاب، در جریان آزادسازی کردستان از اشغال احزاب تجزیه طلب، جنگ ایران و عراق و مقابله با نیروهای طالبان، همچنین عقب راندن کشتی‌های اکتشافی جمهوری آذربایجان از میادین نفتی مورد مناقشه در دریای خزر و نیز در عملیات منجر دستگیری عبدالمالک ریگی، حضوری فعال داشت.

عملیات کمان ۹۹

عملیات کمان ۹۹ (یا عملیات سایه البرز) پس از عملیات انتقام (نخستین پاسخ، در فاصله زمانی ۲ ساعت پس از حمله رسمی عراق به ایران) توسط نیروی هوایی ارتش طرح‌ریزی و اجرا شد. این عملیات اولین عملیات هوایی گسترده‌ای بود، که توسط نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران پس از حمله عراق به ایران و در تاریخ ۱ مهرماه ۱۳۵۹ انجام گرفت.[۸] در عملیات کمان ۹۹ شمار ۲۰۰ فروند هواپیمای جنگنده شرکت داشتند، که از این تعداد، تعداد ۱۴۰ فروند، از مرز عبور کردند و ۶۰ فروند دیگر نیز وظیفه پشتیبانی را برعهده داشتند. در این عملیات خلبانان ایرانی، فرودگاه‌ها و آشیانه‌های نظامی متعلق به نیروی هوایی عراق و ارتش عراق را در مناطق کرکوک، موصل، رشید، حبانیه، ناصریه، شعیبیه، کوت و المثنی، مورد هدف قرار دادند. در عملیات کمان۹۹ نیروی هوایی ارتش، از جنگنده-بمب‌افکن‌های اف-۵ و اف-۴؛ برای بمباران مواضع، از هواگردهای شکاری-رهگیر اف-۱۴؛ برای محافظت از هواپیماها، از هواپیماهای بوئینگ ۷۴۷ و بوئینگ ۷۰۷؛ برای سوخت‌رسانی و از هواپیمای سی-۱۳۰ هرکولس؛ به‌منظور جمع‌آوری اطلاعات الکترونیکی جهت مشخص کردنِ محل پایگاه‌های موشکی، استفاده شد. کمان ۹۹ بزرگ‌ترین عملیات نظامی تاریخ نیروی هوایی ایران و عملیاتی موفق بود، که باعث برتری هوایی ارتش ایران در ماه‌های آغازین جنگ ایران و عراق شد.[۹][۱۰]

عملیات اچ-۳

عملیات اچ-۳ در تاریخ ۱۵ فروردین ۱۳۶۰ توسط نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران، با هدف حمله به پایگاه هوایی اچ-۳ در خاک عراق و در نزدیکی مرز اردن انجام گرفت. در این عملیات بیش از ۴۸ هواپیمای عراقی که بیشتر آن‌ها بمب‌افکن‌های ساخت روسیه بودند، از بین رفتند.[۱۱]

عملیات اوسیراک

عملیات شمشیر سوزان (حمله به اوسیراک) یا عملیات اوسیراک، از عملیات‌های هوایی در طول جنگ ایران و عراق بود، که توسط نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران و در تاریخ ۸ مهر ۱۳۵۹ (۳۰ سپتامبر ۱۹۸۰) سازماندهی و اجرا گردید. در طی این عملیات جنگنده‌های اف-۴ ایرانی، با نفوذ به عمق خاک عراق، تأسیسات اتمی اوسیراک را که در حال تکمیل و دریافت سوخت بود، بمباران کردند. ۳ ماه بعد، دومین حمله به این تأسیسات، توسط نیروی هوایی اسرائیل انجام شد، که این بمباران به انهدام کامل نیروگاه اتمی اوسیراک انجامید.

فرماندهان

کفیل فرماندهی نیروی هوایی ملی ایران:

کفیل ریاست ستاد نیروی هوایی ملی ایران:

رئیس ستاد نیروی هوایی ملی ایران:

فرمانده نیروی هوایی ارتش:

ناوگان

تعداد پرسنل نیروی هوایی ارتش در حدود ۵۲ هزار نفر است. هواپیماهای فعال در نیروی هوایی ارتش بر اساس آمار غیررسمی شامل این موارد است:[۱۸]

هواگرد تصویر اصلیت نقش ویرایش‌ها در حال خدمت (تخمینی)[۱۹][۲۰] توضیحات
هواگردهای بال ثابت
صاعقه A HESA Saeqeh of IRIAF.jpg  ایران چند منظوره صاعقه ۱/۲ ۸ فروند
اف-۱۴ تام‌کت Iran Air Force Grumman F-14A Tomcat Sharifi.jpg  ایالات متحده آمریکا جنگنده رهگیر و برتری هوایی ۴۵ تا ۵۰ فروند
داسو میراژ اف۱ Ejercito del Aire Mirage F.1M.jpg  فرانسه جنگنده رهگیر و چندمنظوره ۲۴ فروند F1EQ5/6 و F1BQ3
میگ-۲۹آ Iran Air Force Mikoyan-Gurevich MiG-29UB Sharifi.jpg Flag of the Soviet Union.svg شوروی جنگنده برتری هوایی ۱۸ فروند
اف-۴ فانتوم ۲ F-4E South Korea 1979.jpg  ایالات متحده آمریکا چند منظوره ۷۰ فروند
نورثروپ اف-۵ئی/اف IRIAF Northrop F-5E Tiger II Talebzadeh.jpg  ایالات متحده آمریکا چند منظوره ۶۰ فروند
چنگدو جی-۷ (اف-۷ام) IRIAF MiG-21 landing.jpg  چین رهگیر ۲۰ فروند
آذرخش HESA Azarakhsh displayed in Vahdati Airbase.jpg  ایران پشتیبانی نزدیک هوایی ۴ فروند
سوخو سو-۲۴ Sukhoi Su-24 inflight Mishin-2.jpg Flag of the Soviet Union.svg شوروی جنگنده بمب‌افکن ۳۴ فروند
بوئینگ ۷۴۷ Pan Am Boeing 747 at Zurich Airport in May 1985.jpg  ایالات متحده آمریکا هواپیمای ترابری ۷۴۷–۱۰۰F ۳ فروند
بویینگ kc-33a Boeing 747-100 of IRIAF taking off from Mehrabad with 2 on the ground.jpg  ایالات متحده آمریکا هواپیمای سوخت رسان/ترابری ۷۴۷–۱۰۰ ۱ تا ۳ فروند
بوئینگ ۷۰۷ Saha Air Boeing 707 Haghgoo-1.jpg  ایالات متحده آمریکا تشریفات/سوخت‌رسان/ترابری ۲۰ فروند
داسو فالکن-۵۰ Armee de l'Air - Dassault Falcon 50.jpg  فرانسه ترابری/VIP ۳ فروند
لاکهید جت استار A IRIAF Lockheed JetStar.jpg  ایالات متحده آمریکا ترابری/VIP ۱ فروند
هسا درنا  ایران آموزشی درنا ۱۵ فروند
پرستو  ایران آموزشی ۱۲ فروند
کوثر HESA Kowsar4.jpg  ایران چند منظوره ۴ فروند
اف-۵ بی (سیمرغ) AE.9-00123-23 F-5M Freedom Fighter Ala 23 Spanish Air Force Dijon AB 2008.jpg  ایالات متحده آمریکا آموزشی ۱۰ فروند
بیچ‌کرفت بونانزا F33A Bonanza of IIAF.jpg  ایالات متحده آمریکا آموزشی F33C ۲۵ فروند
لاکهید تی-۳۳ شوتینگ استار T 33 Shooting Star-IIAF.jpg  ایالات متحده آمریکا آموزشی T-33A غیر عملیاتی
میگ-۲۹ یوبی Iran Air Force Mikoyan-Gurevich MiG-29UB Sharifi.jpg Flag of the Soviet Union.svg شوروی آموزشی ۷ فروند
پیلاتوس پی سی-۷ Pilatus.pc-7.fairford2006.arp.jpg  سوئیس آموزشی ۳۵ فروند
چنگدواف تی-۷ J-7I fighter at the Beijing Military museum.jpg  چین آموزشی ۱۰ فروند
امبراور-۳۱۲ توکانو Peru Air Force - Embraer T-27 Tucano - Lofting.jpg  برزیل آموزشی ۱۵ فروند
ساب سافاری T-405 RIAT Bthebest.JPG  سوئد  پاکستان آموزشی Mushshak ۲۵ فروند
سی-۱۳۰ Iranian Air Force Hercules Habibi.jpg  ایالات متحده آمریکا ترابری تاکتیکی C-130E
C-130H
۳۶ فروند
شرایک کمندر ۶۸۰ 680W.jpg  ایالات متحده آمریکا ترابری ۳ فروند
ایلیوشین آی‌ال-۷۶ IlyushinIl76a.jpg Flag of the Soviet Union.svg شوروی ترابری ۷ فروند
سوکاتا تی بی Socata TB-200 Tobago XL.jpg  فرانسه حمل و نقل سبک تیبی-۲۱ ترینیداد
تیبی-۲۰۰ توباگو
۴ فروند
۸ فروند
فوکر اف۲۷ فرندشیپ Busy Bee F-27 LN-AKB.jpg  هلند ترابری F27-400M
F۲۷–۶۰۰
۱۰ فروند
پلاتیپوس پی سی-۶ پورتر Pilatus PC-6 SkydiveLillo JD18032008.jpg  سوئیس ترابری ۱۰ فروند
پی-۳ اوریون P-3 Orion underside view 20080614.jpg  ایالات متحده آمریکا گشت دریایی شناسایی

ضد زیردریایی

P-3F ۳ فروند
بالگردها
آگوستا-بل ۲۰۶ Bell 206L3 (D-HASA).jpg  ایتالیا هلی کوپتر سبک ۵ فروند
بل ۲۱۴ A Bell 214 of IRIAA.jpg  ایالات متحده آمریکا چندمنظوره - حمل و نقل متوسط بل-۲۱۴ سی ۱۶۷ فروند(بیشتر بالگرد ها در هوانیروز هستند و فقط ۲۶ فروند در نیروی هوایی خدمت می کند)
سی‌اچ-۴۷ شینوک CH-47F at NTC 2008.jpg  ایالات متحده آمریکا حمل و نقل سنگین CH-47C ۵۱ فروند( بیشتر بالگرد ها در هوانیروز هستند و فقط حدود ۱۰ فروند در نیروی هوایی است )
پهپادها
نورثروپ بی‌کیوام-۷۴ چوکار Preparations for the launch of three BQM-74E.jpg  ایالات متحده آمریکا هدف پرنده مورد استفاده در رزمایش و تمرینات
سفارش‌های لغو شده
اف-۱۶ فالکن 134th Fighter Squadron - General Dynamics F-16C Block 30E Fighting Falcon 86-0353.jpg  ایالات متحده آمریکا جنگنده چند منظوره بلوک ۳۰ ۱۶۰ فروند سفارش ساخت به همراه ۱۴۰ فروند حق سفارش لغو شده در جریان انقلاب ۱۳۵۷
اف-۱۴ تامکت F-14A Tomcat of VF-84 in flight in 1986.jpg  ایالات متحده آمریکا برتری هوایی F-14A یک فروند در ایالات متحده باقی ماند لغو شده در جریان انقلاب ۱۳۵۷
اف-۱۸ هورنت Boeing FA-18F Super Hornet at take off Danish Air Show 2014-06-22 aligned.jpg  ایالات متحده آمریکا جنگنده چند منظوره F-18L ۲۰۰ تا ۲۵۰ فروند بعلت مخالفت کنگره آمریکا و وقوع انقلاب، لغو شد.
بوئینگ سی‌اچ-۴۷ شینوک Boeing-Vertol CH-47C 4-201 Imp Iran AF Issy 06.06.71 edited-2.jpg  ایتالیا بالگرد ترابری تولید آگوستا ۲۷ فروند از ۵۳ فروند تحویل نشد لغو شده در جریان انقلاب
اف-۴ فانتوم۲ An IRIAF F-4E takeoffs.jpg  ایالات متحده آمریکا جنگنده

بمب افکن

۳۱ فروند از ۳۸ فروند تحویل نشد لغو شده در جریان انقلاب
بویینگ ئی-۳ سنتری E-3aawa.jpg  ایالات متحده آمریکا AWACS ۷ فروند لغو شده در جریان انقلاب

سفارشات به نیروی هوایی عربستان سعودی تحویل شد.

هواپیماهای پناهنده عراق

در جریان جنگ خلیج فارس در سال ۱۹۹۱ میلادی، بیش از ۲۰۰ فروند هواپیمای متعلق به نیروی هوایی عراق، منهدم شدند و بمب‌های هدایت لیزری نیروهای ائتلاف، پناهگاه‌های هواپیماهای عراقی را نابود کردند. پس از آن حدود نیمی از ناوگان نیروی هوایی عراق، برای جلوگیری از انهدام بیشتر، به ایران پناهنده شدند. دلیل این کار به درستی مشخص نیست. تعداد این هواپیماها بر اساس یک برآورد ۱۲۲ تا ۱۳۷ فروند و بر اساس برآورد دیگری ۱۱۵ تا ۱۴۰ فروند بوده‌است. مقامات عراقی در سال ۲۰۰۰ مدعی بودند که بیش از ۱۰۰ فروند هواپیمای نظامی و ۳۳ هواپیمای غیرنظامی آن‌ها، به ایران رفته‌اند اما ایرانی‌ها تعداد آن‌ها را بسیار کمتر می‌دانند.[۲۱]

هواپیما خاستگاه نقش تعداد فرار به ایران
میگ-۲۳ Flag of the Soviet Union.svg شوروی جنگنده بمب افکن ۱۲
میگ-۲۵ Flag of the Soviet Union.svg شوروی جنگنده رهگیر ۷
میگ-۲۹ Flag of the Soviet Union.svg شوروی جنگنده برتری هوایی ۴
میراژ اف-۱  فرانسه جنگنده چندمنظوره ۲۴
سوخو-۲۰ Flag of the Soviet Union.svg شوروی جنگنده بمب افکن ۴
سوخو-۲۲ Flag of the Soviet Union.svg شوروی جنگنده بمب افکن ۴۰
سوخو-۲۴ Flag of the Soviet Union.svg شوروی جنگنده ضربتی ۲۴
سوخو-۲۵ Flag of the Soviet Union.svg شوروی جنگنده پشتیبانی نزدیک ۷
ایلیوشین-۷۶ Flag of the Soviet Union.svg شوروی ترابری سنگین استراتژیک ۱۵
تعداد کل [۲۲] ۱۳۷

دانشگاه نیروی هوایی

دانشگاه علوم و فنون هوایی شهید ستاری یا به‌اختصار؛ دانشگاه هوایی، دانشجویان داوطلب را در رشته‌های زیر آموزش می‌دهد:

  • دانشکده پرواز: خلبانی، خلبانی پهپاد و مراقبت پرواز
  • دانشکده هوافضا: مهندسی هوافضا و مهندسی نگهداری هواپیما
  • دانشکده کنترل: پدافند، فاشا (فرماندهی اطلاعات و شناسایی)
  • دانشکده برق: مهندسی برق و جنگال (جنگ الکترونیک)
  • دانشکده کامپیوتر: مهندسی رایانه گرایش مهندسی نرم‌افزار
  • دانشکده مدیریت: مدیریت
  • دانشکده تحصیلات تکمیلی: رمزخوانی و امنیت پرواز
  • از آنجا که دانش‌آموختگان این دانشگاه، افسران نیروی هوایی ارتش خواهند بود، در زمان دانشجویی، افزون بر آموزش‌های علمی، دوره‌های آموزش نظامی را نیز می‌گذرانند. ساختمان مرکزی دانشگاه علوم و فنون هوایی، در منطقه مهرآباد جنوبی مستقر می‌باشد.

کتاب‌شناسی

مهمترین کتاب‌های منتشر شده دربارهٔ نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران:[۲۳]

  • علی‌بابایی، غلامرضا، (۱۳۸۳)، تاریخ نیروی هوایی ایران از پهلوی تا انقلاب، تهران: انتشارات آشیان.
  • مهرنیا، احمد، (۱۳۹۱)، حمله هوایی به الولید، تهران: سوره مهر.[۲۴]
  • مهرنیا، احمد، (۱۳۹۲)، ستاره‌های نبرد هوایی، تهران: سوره مهر.[۲۵]

نگارخانه

اف۱۴ای تام‌کت در آموزشگاه تاپ‌گان، که به رنگ و نشان نیروی هوایی ایران، رنگ‌آمیزی شده‌است
سی-۱۳۰ هرکولس نیروی هوایی ایران

جستارهای وابسته

منابع

  1. «آیت‌الله خامنه‌ای پدافند هوایی را به نیروی‌های سه گانه ارتش ایران اضافه کرد». بی‌بی‌سی فارسی.
  2. «تاریخچه نیروی هوایی در ایران». ارتش جمهوری اسلامی ایران.[پیوند مرده]
  3. «چگونه توان رزمی نیروی هوایی ایران پس از انقلاب تضعیف شد؟». بی‌بی‌سی فارسی.
  4. flightglobal p.7
  5. «فرمانده نیروی هوایی ارتش ایران تغییر کرد». رادیو فردا.
  6. ۶٫۰ ۶٫۱ افتتاح نخستین پایگاه هوایی ایران پس از انقلاب (بی‌بی‌سی فارسی)
  7. نیروی هوایی ارتش گردان پهپادی تشکیل داد خبرگزاری انتخاب
  8. یادواره بزرگ‌ترین عملیات هوایی
  9. 140 عقاب ایرانی در عملیات" کمان 99"
  10. "عملیات کمان ۹۹" ضربه‌ای کاری بر پیکره نیروی هوایی ارتش بعثی/ حمله ۱۴۰ فروند جنگنده ایرانی به خاک عراق
  11. «سالگرد بی نظیرترین عملیات هوایی تاریخ جهان». خبرگزاری کن نیوز. ۱۷ فروردین ۱۳۹۵. دریافت‌شده در ۸ خرداد ۱۳۹۸.
  12. بهنود، مسعود (۱۳۹۲). ۲۷۵ روز بازرگان. تهران: نشر علم. ص. ۳۶۲. شابک ۹۶۴-۴۰۵-۰۴۹-۵.
  13. بهنود، مسعود (۱۳۹۲). ۲۷۵ روز بازرگان. تهران: نشر علم. ص. ۳۷۴. شابک ۹۶۴-۴۰۵-۰۴۹-۵.
  14. بهنود، مسعود (۱۳۹۲). ۲۷۵ روز بازرگان. تهران: نشر علم. ص. ۶۵۷. شابک ۹۶۴-۴۰۵-۰۴۹-۵.
  15. بهنود، مسعود (۱۳۹۲). ۲۷۵ روز بازرگان. تهران: نشر علم. ص. ۶۷۰. شابک ۹۶۴-۴۰۵-۰۴۹-۵.
  16. پس از درگذشت، نخست سرتیپ و سپس سرلشکر شد
  17. نخست سرتیپ و پس از درگذشت، سرلشکر شد
  18. Iran Air Force Equipment Global Security
  19. Aviation Week & Space Technology 2009, 26 JAN 2009 240. Web.5 Aug 2009.[پیوند مرده]
  20. Flightglobal World Air Forces - December 2009
  21. Air Force Equipment - Introduction[پیوند مرده]
  22. "Iraqi Air Force Equipment – Introduction". globalsecurity.org. 2005. Retrieved 2008-08-28.
  23. «کتابشناسی نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران». خبرگزاری کتاب. ۱۸ بهمن ۱۳۸۷. دریافت‌شده در ۱۲ ژانویه ۲۰۱۲.
  24. http://sooremehr.avaabook.com/site/view/101577598
  25. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۰ اوت ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۱ مه ۲۰۱۶.

پیوند به بیرون