Türk lirası

Vikipedi, özgür ansiklopedi

Türk lirası
1 Türk lirası 200 Türk lirası
1 Türk lirası 200 Türk lirası
ISO 4217 Kodu TRY (2005 yılından önce TRL)
Kullanıcı(lar) Türkiye Türkiye Cumhuriyeti
Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti
Resmi olmayan Suriye Geçici Hükûmeti [1]
Enflasyon artış %19.25 (TCMB, Temmuz 2021)[2]
Altbirim
1/100 Kuruş
Sembol
Madenî paralar 1 kr, 5 kr, 10 kr, 25 kr, 50 kr, ₺1
Banknotlar ₺5, ₺10, ₺20, ₺50, ₺100, ₺200
Merkez bankası Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası
Website www.tcmb.gov.tr
Yazıcı TCMB Banknot Matbaası
Website www.tcmb.gov.tr
Darphane Darphane ve Damga Matbaası Genel Müdürlüğü
Website www.darphane.gov.tr

Türk lirası (TL; sembol: ; kod: TRY), Türkiye Cumhuriyeti ve Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti'nde resmî olarak, Suriye Geçici Hükûmetinin kontrol ettiği bölgelerde[3] ise gayriresmî olarak kullanılan para birimidir. Alt birimi kuruş olan Türk lirasının basma ve yönetme faaliyetleri Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası tarafından sürdürülür.[4] Türk lirasının alt birimi kuruştur.

Türk lirasının küresel açıdan itibarını yükseltmek ve çeşitli karışıklıklara son vermek amacıyla paradan altı sıfır atılarak, Türk lirası 31 Ocak 2005'te geçici olarak tedavülden kaldırılmış ve yerine Yeni Türk lirası kullanılmaya başlanmıştır. YTL'nin alt birimi Yeni Kuruş'tur. YTL'den TL'ye geçişin tamamlanması nedeniyle 1 Ocak 2009 tarihinde yeniden tedavüle girmiştir. Fakat 2009'da tedavüle giren paralarda YTL'de olduğu gibi 6 sıfır bulunmamaktadır.

Bugüne kadar Türk lirasının ön yüzünde sadece Mustafa Kemal Atatürk ve İsmet İnönü'nün resimleri bulunmuştur. İsmet İnönü'nün resmi sadece cumhurbaşkanlığı yaptığı dönemde (1938-1950) Türk lirasının ön yüzünde yer almıştır. Bunun nedeni ise Osmanlı döneminden beri bir gelenek halini almış ve Osmanlı harici pek çok devlet tarafından da kullanılan bir yöntem olan paranın ön yüzüne o zamanki devlet başının resmini koymaktır. Bu gelenek 30 Aralık 1925’te kabul edilen 701 sayılı “Mevcut Evrak-ı Nakdiyenin Yenileriyle İstibdaline Dair Kanun”la resmileşmiştir. Bu yüzden Cumhurbaşkanı olduğu süre içinde İsmet İnönü'nün resmi paranın ön yüzünde kullanılmıştır. Fakat bu kanun 1952'de Adnan Menderes'in başkanlık yaptığı hükûmet tarafından değiştirilmiş ve Türk lirasının üstünde o zamanki devlet başının değil sadece Mustafa Kemal Atatürk'ün resminin bulunması kararı alınmıştır. Bu yüzden Türk lirasının önünde resimleri kullanılan tek devlet büyükleri Mustafa Kemal Atatürk ve İsmet İnönü olmuştur.[5][6] Ayrıca Yunus Emre, II. Mehmed, Mehmet Akif Ersoy ve Cahit Arf gibi Türk büyüklerinin portreleri ise Türk lirasının bazı emisyonlarının arka yüzünde yer almıştır.

Tarihi[değiştir | kaynağı değiştir]

Osmanlı lirası (1844–1923)[değiştir | kaynağı değiştir]

İlk lira Sultan Abdülmecid döneminde 5 Ocak 1843’te Osmanlı lirası adıyla basıldı. Kâğıt para basılmadan önce kullanılan bu Osmanlı altın parasına Sarı lira denirdi. 2 Haziran 1854’te çeyrek lira ve 18 Şubat 1855’te de iki buçukluk ve beşibiryerdelerin basılmasına başlandı.[7]

İlk Türk lirası (1923–2005)[değiştir | kaynağı değiştir]

Cumhuriyet'in ilanından sonra 30 Aralık 1925 tarih ve 701 Sayılı Mevcut Evrak-ı Nakdiye'nin Yenileriyle İstibdaline Dair Kanun kabul edilerek ilk Türk banknotlarının bastırılmasına karar verilmiştir.[8]

1927'de dolaşıma çıkarılan, ön yüzünde Atatürk'ün bir portresinin yer aldığı banknot

Cumhuriyet dönemindeki ilk kâğıt paralar Türkiye'nin kendi merkez bankası henüz olmadığından 1927'de Birleşik Krallık'ta, Thomas de la Rue şirketi tarafından 88 bin Britanya altınına basılmıştır. (30 Haziran 1930 tarihinde Resmî Gazete'de 1715 sayılı Merkez Bankası Kanunu yayımlanmış, Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası 3 Ekim 1931 tarihinde faaliyete geçmiştir.) 1927'de Harf Devrimi henüz gerçekleşmediği için paraların üzerinde Latin harfleri yoktu. 1927 yılında basılan 1, 5 ve 10 lirada Atatürk'ün portresi filigranda gözükmekteydi. Diğer paralarda ise Atatürk hem filigranda hem de resim olarak gözükmektedir. İlk paraların üzerinde Osmanlı Türkçesi ve Fransızca yazılar ile dönemin Maliye Bakanı Mustafa Abdülhalik Renda'nın imzası vardı. Paraların yeniden Latin harfleriyle piyasaya çıkması büyük bir masraf olduğu için 1927'de basılan paralar 1928'deki Harf Devrimi'nden sonra da yıllarca yürürlükte kalmıştır. 1937'de tedavüle giren Latin harfli paraların hepsinde Atatürk portreleri bulunmaktaydı.[9]

Eylül 1927'den 11 Kasım 1938'e kadar basılan kâğıt paraların üzerinde Atatürk'ün portreleri yer almıştır. 1938 yılında Atatürk vefat ettikten sonra İsmet İnönü cumhurbaşkanı olduğu için kanun gereği banknotlarda İnönü'nün portresi kullanılmıştır. 1952 yılında yürürlüğe giren 5. emisyon banknotlarında Demokrat Parti hükûmeti tarafından banknotlara tekrar Atatürk'ün portresinin konulması kararı alınmıştır.[6]

Cumhuriyet'in kuruluşundan günümüze kadar 9 emisyon grubunda 24 farklı değerde, 126 tertip banknot dolaşıma çıkarılmıştır. İlk altı emisyon grubundaki banknotların tamamı ile Yedinci Emisyon Grubundaki banknotların bir kısmı değişik tarihlerde dolaşımdan kaldırılmış ve 10 yıllık zamanaşımı sürelerinin sonunda değerlerini yitirmiştir.

İkinci Türk lirası (2005-günümüz)[değiştir | kaynağı değiştir]

Yeni Türk lirası

Aralık 2003'te Türkiye Büyük Millet Meclisi, Türk lirasından altı sıfır atılarak yeni bir para birimi oluşturulmasına izin veren bir yasayı kabul etti. Türk lirasının yeniden değerlenmesiyle birlikte, Rumen leyi (yine Temmuz 2005'te yeniden değerlendi), kısa bir süre için dünyanın en az değerli para birimi oldu. Aynı zamanda, hükûmet 50 ve 100 değerinde iki yeni banknot çıkardı.

Yeni Türk lirası (2005-2009)[değiştir | kaynağı değiştir]

1 Ocak 2005'te Türk lirası'ndan altı sıfır atılmasından itibaren kullanılan resmi para birimidir.[10] Ocak 2005 ile Aralık 2008 arasındaki geçiş döneminde, ikinci Türk lirası resmi olarak "Yeni Türk lirası" olarak adlandırıldı.[11] Para birimi kodundaki "Y" harfi, Türkçe'deki yeni kelimesinden gelmektedir. Resmî olarak "YTL" olarak kısaltılmış ve 100 yeni kuruşa bölünmüştür.

Ocak 2009'dan itibaren, ikinci Türk lirasından "yeni" ibaresi kaldırılarak, resmi adı tekrar "Türk lirası" oldu ve "TL" olarak kısaltıldı.[12]

Simgesi[değiştir | kaynağı değiştir]

TCMB tarafından, Türk lirasının itibarının perçinlenmesi ve dünyada bilinirliğinin artırılması amacıyla 8 Eylül 2011 tarihinde TL Simgesi Yarışması düzenlenmiş, yarışma sonucunda yeni simge belirlenerek 1 Mart 2012 tarihinde Başbakan Recep Tayyip Erdoğan tarafından duyurulmuştur.[13]

Tülay Lale'nin tasarımı yeni simge (₺), yarım çıpa halindeki L harfi içine yerleştirilmiş yukarı doğru çift çizgili küçük T harfinden oluşmaktadır. Çift çizgi doğu-batı köprüsü ve istikrarı, çıpa ise yükselişi ve güveni temsil eder.[14]

Türk lirası simgesi, söylenişinin aksine para değerinin soluna konur. (₺5, ₺10, ₺20...)

Banknotlar[değiştir | kaynağı değiştir]

5083 sayılı "Türkiye Cumhuriyeti Devletinin Para Birimi Hakkında Kanun"un[16] 1. maddesi uyarınca, Bakanlar Kurulu Yeni Türk lirası ve Yeni Kuruş'ta yer alan "Yeni" ibarelerini kaldırmaya yetkili kılınmış olup "Yeni" ibarelerinin 1 Ocak 2009 tarihinde kaldırılmasına ilişkin söz konusu Bakanlar Kurulu Kararı 5 Mayıs 2007 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanmıştır.

Dokuzuncu Emisyon Grubu (E9) (2009-günümüz)
Resim Değeri

Boyutları

(mm)

Ana rengi Bilgi Tarih
Ön yüz Arka yüz Ön yüz Arka yüz Tedavüle çıkarılışı Tedavülden çekilişi
5 Türk Lirası front.jpg 5 Türk Lirası reverse.jpg 5 130 × 64 Kahverengi Mustafa Kemal Atatürk Ordinaryüs Prof. Dr. Aydın Sayılı’ın bir portresi, güneş sistemi, atomun yapısı, DNA ve ilk çağ mağara resimleri 1 Ocak 2009 8 Nisan 2013
5-II Türk Lirası front.jpg 5-II Türk Lirası reverse.jpg Mor 8 Nisan 2013
10 Türk Lirası front.jpg 10 Türk Lirası reverse.jpg 10 136 × 64 Kırmızı Ordinaryüs Prof. Dr. Cahit Arf’ın bir portresi, “Arf Değişmezi”nden alınan bir kesitin yanı sıra “aritmetik diziler, abaküs, sayılar ve bilgisayar teknolojisinin temeli olan sayısal sistemi belirten ikili (Binary) sayı sistemini ifade eden rakamlar 1 Ocak 2009
20 Türk Lirası front.jpg 20 Türk Lirası reverse.jpg 20 142 × 68 Yeşil Mimar Kemaleddin’in bir portresi, “Gazi Üniversitesi Rektörlük Binası”nın çizgisel bir çalışması ile “kemer, dairesel motif ve mimarinin üç boyutlu yapısını simgelemek üzere küp, küre, silindir” gibi formlar
50 Türk Lirası front.jpg 50 Türk Lirası reverse.jpg 50 148 × 68 Turuncu Fatma Aliye Topuz’un bir portresi, “hokka, tüy kalem, kâğıt ve kitap” gibi figürler ile kadın zarafetini simgeleyen “çiçek” motifleri
100 Türk Lirası front.jpg 100 Türk Lirası reverse.jpg 100 154 × 72 Mavi Itri’nin bir portresi, “notalar, kudüm ve ud gibi enstrümanlar” ile Itri’nin Mevlevi kişiliğine uygun olarak “ney üfleyen Mevlevi dervişi” figürü
200 Türk Lirası front.jpg 200 Türk Lirası reverse.jpg 200 160 × 72 Mor Yunus Emre’nin bir portresi, “Yunus Emre’nin anıt mezarı, dizelerinde yer verdiği gül motifi, barışı ve kardeşliği simgeleyen güvercin motifi ile felsefesini en iyi vurgulayan ‘Sevelim, Sevilelim’ dizesi
Kaynaklar: TCMB17 Haziran 2016 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. - Turkish Banknotes.info

Madeni paralar[değiştir | kaynağı değiştir]

1 Ocak 2009 tarihinde dokuzuncu emisyon ile birlikte tedavüle çıkarıldı. Madeni paralar Darphane ve Damga Matbaası Genel Müdürlüğü tarafından üretilmektedir.

Madeni paralar (2009 >)
Resim Değeri

(Kuruş)

Çapı (mm) Kalınlığı (mm) Ağırlığı (g) Metal (%) Açıklama Tarih
Ön Arka Kenar Ön Arka Tedavüle

çıkarılışı

Tedavülden

çekilişi

1kr obverse.png
1kr reverse.png
1 16.5 1.35 2.2 %70 Cu, %30 Zn Düz Değer, Ay Yıldız ve basım yılı Kardelen çiçeği Türkiye Cumhuriyeti,

Mustafa Kemal Atatürk

1 Ocak 2009
5kr obverse.png
5kr reverse.png
5 17.5 1.65 2.9 %65 Cu, %18 Ni, %17 Zn Yaşam ağacı
10kr obverse.png
10kr reverse.png
10 18.5 3.15 Rûmî motifi
25kr obverse.png
25kr reverse.png
25 20.5 4 Çıkıntılı Kûfî kaligrafisi
50kr obverse.png
50kr reverse.png
50 23.85 1.9 6.8 Çevre: %65 Cu, %18 Ni, %17Zn

Orta: %79 Cu, %17 Zn, %4 Ni

Geniş çıkıntılı Boğaz Köprüsü ve İstanbul haritası
1TL obverse.png
1TL reverse.png
100

(₺1)

26.15 8.2 Çevre: %79 Cu, %4 Ni, %17 Zn

Orta: %65 Cu, %18 Zn, %17 Ni

T.C. yazısı ve lale figürü Rûmî motifi

Ayrıca bakınız[değiştir | kaynağı değiştir]

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ "Falling lira hits Syrian enclave backed by Turkey". 28 Ağustos 2018. 27 Mayıs 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 25 Haziran 2020 – www.reuters.com vasıtasıyla. 
  2. ^ {{Web kaynağı | url = how to do intubation | başlık = Tüketici Fiyat Endeksi, Haziran 2021 | tarih = 3 Haziran 2021 | ile = https://www.tcmb.gov.tr/ | erişimtarihi = 6 Haziran 2021 | ölüurl = hayır | arşivurl =
  3. ^ "İdlib'de Türk Lirası kullanıma girdi". Anadolu Ajansı. 18 Haziran 2020. Erişim tarihi: 5 Temmuz 2020. 
  4. ^ "Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası Kanunu". 6 Şubat 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Ocak 2009. 
  5. ^ "Milli Şefin paradaki resim gerçeği". 12 Temmuz 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 26 Mayıs 2015. 
  6. ^ a b "İsmet İnönü Neden Paralara Kendi Resmini Bastırdı ?". 1 Kasım 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 26 Mayıs 2015. 
  7. ^ "Türk lirasının 165 yıllık serüveni". 6 Ocak 2009 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Ocak 2009. 
  8. ^ "tcmb.gov.tr - Cumhuriyet Dönemi Banknotları". 17 Haziran 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Ocak 2009. 
  9. ^ "Türk Lirası 80 yaşında". Milliyet Pazar. 3 Aralık 2007. 6 Mart 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 7 Eylül 2011. 
  10. ^ "Türk lirasından 6 sıfır atılmasının üzerinden 15 yıl geçti". Erişim tarihi: 1 Temmuz 2021. 
  11. ^ "Yeni Türk Lirası Tanıtıldı". Erişim tarihi: 1 Temmuz 2021. 
  12. ^ "İşte YTL!". Erişim tarihi: 1 Temmuz 2021. 
  13. ^ "TL Simgesine İlişkin Basın Duyurusu". 22 Ocak 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Mart 2012. 
  14. ^ "Türk lirasının yeni simgesi açıklandı". 6 Şubat 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Mart 2012. 
  15. ^ "TL Simgesi". 19 Haziran 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  16. ^ "Türkiye Cumhuriyeti Devletinin Para Birimi Hakkında Kanun". 17 Ağustos 2009 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Ocak 2009.