Lockheed Martin F-35 Lightning II

Vikipedi, özgür ansiklopedi

F-35 Lightning II
F-35A Lightning II
F-35A Lightning II
Türü Çok rollü-hayalet avcı
Ulusal köken  ABD
Üretici Lockheed Martin Havacılık
İlk uçuş 15 Aralık 2006
Hizmete giriş F-35B: 31 Temmuz 2015[1]
F-35A: 2 Ağustos 2016[2]
F-35C: 2018[3]
Durumu Aktif hizmette
Ana kullanıcı ABD Hava Kuvvetleri
ABD Deniz Kuvvetleri
ABD Deniz Piyade Kolordusu
Diğer kullanıcılar Kraliyet Hava Kuvvetleri
Kraliyet Donanması
Japonya Hava Öz Savunma Kuvvetleri
Üretim aralığı 2006 - günümüz
Üretim sayısı 500+ (Mart 2020 itibarı ile)[4]
Birim maliyeti

F-35A: 98 milyon $ (Amerikan doları)[5]
F-35B: 104 milyon $ (Amerikan doları)[5]

F-35C: 116 milyon $ (Amerikan doları)[5]

F-35 Lightning II (TürkçeF-35 Şimşek II) (JSF, Joint Strike Fighter; Müşterek Saldırı Uçağı), hem hava üstünlük hem de saldırı görevlerini yerine getirmek ve savaştaki her amaç için farklı uçak geliştirmenin masraflı olmasından dolayı tek bir uçağın tüm görevleri yerine getirmesi amacıyla tasarlanan ve üretilen, 5. nesil, tek kişilik ve tek motorlu, tüm hava koşullarına uygun çok görevli bir Amerikan savaş uçağı ailesidir. Aynı zamanda elektronik harp ve istihbarat, gözetleme ve keşif (ISTAR) yeteneklerini etkili bir şekilde sağlayabilir. Lockheed Martin, ana ortakları Northrop Grumman ve BAE Systems ile birlikte ana F-35 yüklenicisidir. Uçağın üç ana çeşidi vardır: geleneksel kalkış ve iniş modeli olan F-35A (CTOL), kısa kalkış ve dikey iniş özellikli olan F-35B (STOVL) ve gemiye konuşlu F-35C (CV/CATOBAR. CV, ABD Donanması'ndaki uçak gemileri için bir sınıflandırma sembolüdür).

Uçak, 2001 yılında Müşterek Saldırı Uçağı (JSF) programı geliştiriminde Boeing X-32'yi eleyen bir öntür olan Lockheed Martin X-35'ten sürümlendirilmiştir. Başlangıçta ABD deniz ve hava kuvvetlerindeki F-16, A-10, F/A-18 (yeni olan E/F "Super Hornet" varyantları hariç) ve AV-8B'leri, İngiltere ise Harrier'ları bu uçak ile değiştirecekti.

NATO ve Birleşik Krallık, İtalya, Avustralya, Kanada, Norveç, Danimarka, Hollanda ve eski ortak Türkiye de dahil yakın ABD müttefiği program ortağı ülkelerden ek ödeneklerle birlikte, geliştirilmesi esas olarak Amerika Birleşik Devletleri tarafından finanse edilmektedir.[6][7] Başka birçok ülke de uçaktan sipariş etmiş veya sipariş niyetini açıklamıştır. Program, benzeri görülmemiş boyutu, karmaşıklığı, balonlaşma maliyetleri ve çok geciken teslimatları nedeniyle çok fazla inceleme konusu olmuş ve eleştiri almıştır.[not 1][8] Uçağın eşzamanlı üretiminin satın alma stratejisi, geliştirme ve test aşamasındayken, pahalı tasarım değişikliklerine ve iyileştirmelere yol açmıştır.[9][10]

F-35B, ABD Deniz Piyade Kolordusu'nda Temmuz 2015'te hizmete girmiş, ardından Ağustos 2016'da ABD Hava Kuvvetleri'nde F-35A ve Şubat 2019'da ABD Donanması'nda F-35C hizmete girmiştir.[11][12][13] F-35 ilk olarak 2018'de İsrail Hava Kuvvetleri tarafından bir askeri operasyonda kullanılmıştır.[14] ABD, 2044 yılına kadar 2.456 adet F-35'i satın almayı planlamakta ve bu da hava kuvvetlerinin, donanma kuvvetlerinin ve deniz piyadelerinin mürettebatlı taktik hava gücünün büyük bir bölümünü birkaç on yıl boyunca temsil edecektir.[15] Uçağın 2070 yılına kadar etkin olarak kullanılacağı tahmin edilmektedir.[16]

Uçak F-22'de kullanılan teknolojilerden de faydalanılarak üretilmiştir. Radardaki izi F-22 kadar küçük olamasa bile günümüz uçaklarından düşüktür. Bunu sağlamak için silah istasyonları gövdenin içine saklanmış, daha keskin geometriye sahip bir gövde tasarımı yapılmış, kompozit malzemelerin kullanım oranı artmış ve özel RAM (Radar Absorbing Material) boyama yapılmıştır. Dikine inip kalkabilmesi için bir modeli de vardır, bu sayede uçak gemilerine ve elverişsiz yerlere rahatlıkla inebilecektir. Uçak gemisine inip kalkarken mancınık ile fırlatılabilmesi ve kanca ile yakalanabilmesi için gövde altı sağlamlaştırılmıştır.

ABD, 17 Temmuz 2019'da Türkiye'nin F-35 programına katılımını durdurma planlarını açıkladı.[17]

Geliştirilmesi[değiştir | kaynağı değiştir]

Program kökenleri[değiştir | kaynağı değiştir]

F-35, 1980'lerden ve 1990'lardan gelen çeşitli savaş uçağı programlarının birleşmesi şeklinde ortak bir saldırı uçağı tasarılarının sonucu olarak şekillenegelmişti. Ata programlardan biri, 1983'ten 1994'e kadar süren Savunma İleri Araştırma Projeleri Ajansı (DARPA) Gelişmiş Kısa Kalkış/Dikey İniş (ASTOVL) çalışması idi. ASTOVL ile, İngiltere Kraliyet Donanması ve ABD Deniz Piyadeleri (USMC) için bir dikey kalkabilen Harrier modeli geliştirilmesi amaçlanmıştı. ASTOVL'un sınıflandırılmış programlarından biri kapsamında, SSF (Supersonic STOVL Fighter) adında Lockheed Skunk Works tarafından, hem ABD Hava Kuvvetleri (USAF) hem de ABD Deniz Piyadeleri (USMC) için tasarlanmış hayalet tasarımlı bir sesüstü hızlı, kısa kalkış ve dikey iniş yetenekli savaş uçağı için araştırma yapılmıştı ve incelenen önemli bir teknoloji de, şaft tahrikli kaldırma fanı (SDLF, shaft-driven lift fan) sistemi idi. Lockheed'in kavram tasarımı, boş olarak yaklaşık 11.000 kg (24.000 lb) ağırlığında, tek motorlu, kanartlı, delta kanatlı bir uçaktı. ASTOVL projesi, 1993 yılında Uygun Fiyatlı Ortak Hafif Avcı (CALF, Common Affordable Lightweight Fighter) olarak yeniden adlandırıldı ve Lockheed, McDonnell Douglas ve Boeing'i içeriyordu.[18][19]

1993 yılında, USAF'ın MRF (Multi-Role Fighter) ve ABD Donanması'nın A/F-X (Advanced Fighter-Attack) programlarının iptallerinin ardından Ortak Gelişmiş Saldırı Teknolojisi (JAST, Joint Advanced Strike Technology) programı ortaya çıkmıştı. Nispeten uygun fiyatlı bir F-16 değişimi için bir program olan MRF, F-16 filo kullanımını kolaylaştıran ve böylece hizmet ömrünü uzatan ve F-22 programından bütçe baskısını artıran Soğuk Savaş sonrası savunma kesintileri nedeniyle geriye ölçeklendirilmiş ve ertelenmişti. Başlangıçta Gelişmiş Saldırı (A-X, Advanced-Attack) olarak bilinen A/F-X, 1991'de ABD Donanması'nın bir A-6 değişimi için Gelişmiş Taktik Uçak (ATA, Advanced Tactical Aircraft) programını takip etmesi şeklinde başladı; ortaya çıkan A-12 Avenger II, 1991'de sorunlar ve maliyet aşımları nedeniyle iptal edildi. Aynı yıl, ABD Hava Kuvvetleri'nin Gelişmiş Taktik Savaşçısı (ATF, Advanced Tactical Fighter) programının bir parçası olan Donanma Gelişmiş Taktik Avcısı (NATF, Naval Advanced Tactical Fighter) programının sona ermesi, F-14'ün yerini almak için A-X'e ek savaşçı yetenekleri eklenmesine neden olmuş ve daha sonra A/F-X olarak yeniden adlandırılmıştı. Artan bütçe baskısının ortasında, Eylül 1993'te Savunma Bakanlığı'nın (DoD) aşağıdan yukarıya incelemesi (BUR, Bottom-Up Review), ortaya çıkan JAST programına getirilen uygulanabilir deneyimlerle MRF'lerin ve A/F-X'in iptallerini duyurdu.[19] JAST'nin amacı yeni bir uçak geliştirmek değil, bunun yerine gereksinimleri geliştirmek, teknolojileri olgunlaştırmak ve gelişmiş hava saldırı harpleri için kavramlar göstermekti.[20]

JAST programı ilerledikçe, 1996 yılına kadar kavram gösterici uçak ihtiyacı ortaya çıkacak ve bu da ASTOVL/CALF'ın tam ölçekli uçuş göstericisi aşamasına denk gelecekti. Çünkü ASTOVL/CALF kavramı JAST tüzüğüyle uyumlu göründüğü için, iki program sonunda 1994 yılında JAST adı altında birleştirildi ve program şu anda ABD Hava Kuvvetleri, ABD Deniz Piyade Kolordusu ve ABD Deniz Kuvvetleri'ne hizmet etmektedir.[20] JAST daha sonra 1995 yılında McDonnell Douglas, Northrop Grumman, Lockheed Martin[not 2] ve Boeing tarafından STOVL başvuruları ile birlikte Müşterek Saldırı Uçağı (JSF, Joint Strike Fighter) olarak yeniden adlandırıldı. JSF'nin sonunda Harrier, F-16, F/A-18, A-10 ve F-117 de dâhil ABD ve müttefiklerinin envanterindeki çok sayıda çok rollü ve saldırı uçaklarının yerini alması bekleniyordu.[21]

Uluslararası katılım, Birleşik Krallık'ın ASTOVL programına katılımı ile başlayan JSF programının kilit bir yönüdür. F-16 ve F/A-18'i kullanan ve hava kuvvetlerinin modernizasyonuna ihtiyaç duyan birçok uluslararası ortak, JSF'ye ilgi duyuyordu. Birleşik Krallık, JAST/JSF'ye 1995 yılında kurucu üye olarak katılmış ve böylece JSF programının tek 1. seviye ortağı olmuştur. İtalya, Hollanda, Danimarka, Norveç, Kanada, Avustralya ve Türkiye, Kavramsal Gösterim Aşaması (CDP, Concept Demonstration Phase) sırasında programa katılmış ve İtalya ve Hollanda 2. seviye ortaklar ve diğer geri kalanlarda 3. seviye ortaklardı. Sonuç olarak, uçak uluslararası ortaklarla işbirliği içinde geliştirilmiş ve ihracata hazır hale gelmiştir.

JSF yarışması[değiştir | kaynağı değiştir]

Boeing ve Lockheed Martin 1997'nin başlarında Kavramsal Gösterim Aşaması için seçildiler ve kavramsal gösterim uçakları sırasıyla X-32 ve X-35 olarak belirlenmiş; McDonnell Douglas takımı elenmiş ve Northrop Grumman ve British Aerospace, Lockheed Martin takımına dâhil olmuştu. Her kuruluş, geleneksel kalkış ve iniş (CTOL), uçak gemisine konuşlandırılabilir (CV) ve kısa kalkış ve dikey iniş modeli göstermek adına iki öncültür hava aracı üretecekti.[not 3] Lockheed Martin'in tasarımı, ASTOVL/CALF programı kapsamında yürütülen SDLF (şaft tahrikli kaldırma fanı) sistemi üzerindeki çalışmalardan yararlanacaktı. X-35'in STOVL işlemini etkinleştiren kilit bir yönü olan SDLF sistemi, tahrik milini türbinlere bağlayan ve böylece motorun döner nozulundan gelen itişi artıran bir debriyaj takılarak etkinleştirilebilen ön merkez gövdesindeki kaldırma fanından oluşmaktaydı. Convair Model 200,[not 4][22] Rockwell XFV-12 ve Yakovlev Yak-141 gibi benzer sistemleri içeren önceki uçaklardan yapılan araştırmalar da dikkate alınmıştı.[23][24][25] Buna karşılık, Boeing'in X-32 tasarımı, STOVL işlemine girerken arttırılmış turbofanın yeniden yapılandırılacağı doğrudan kaldırma sistemini kullandı.

X-35B, Edwards Hava Kuvvetleri Üssü üzerinde uçarken

Lockheed Martin'in ortak stratejisi, CTOL türü için STOVL türünün SDLF'sini (şaft tahrikli kaldırma fanı) bir yakıt deposu ile ve döner kıç nozulunu iki boyutlu bir itki taşıyıcı yönlendirme nozulu ile değiştirmekti.[not 5] Bu, STOVL ve CTOL türleri için aynı aerodinamik yapılandırmalara izin verirken, CV türünün uçak gemisine iniş hızını azaltmak adına genişletilmiş kanatları olacaktı.[26] JAST birleşmesinden kaynaklanan aerodinamik özellikler ve uçak gemisi iniş gereksinimleri nedeniyle, tasarım yapılandırması ASTOVL/CALF'ın kanart üçgen kanat tasarımına kıyasla geleneksel bir kuyruk üzerinde oturacaktı; özellikle, geleneksel kuyruk yapılandırması, uçak gemisi uyumluluğu göz önünde bulundurulmadan tasarlanan ASTOVL/CALF kanart yapılandırmasına kıyasla uçak gemisine iniş için çok daha düşük düzeyde bir risk sunar. Tasarımın bu aşamasında ortaklık hedefi hala çok yüksek olduğundan, bu, üç çeşidin tümü arasında daha büyük bir ortaklığı mümkün kılmıştı.[26] Lockheed Martin'in öntür tasarımları, STOVL gösterimi için X-35B'ye ve uçak gemisi türü (CV) uyumluluk gösterisi için daha büyük kanatlı X-35C'ye dönüştürmeden önce CTOL'u göstermek için X-35A'dan oluşacaktı.[27]

X-35A ilk olarak 24 Ekim 2000'de uçtu ve ses altı ve ses üstü uçuş nitelikleri, kullanım, menzil ve manevra başarımı için uçuş testlerinden geçti.[28] 28 uçuştan sonra uçak, şaft tahrikli kaldırma fanı (SDLF), üç rulmanlı döner modül (3BSM) ve dönüş kontrol kanallarının (RCD) eklenmesi dâhil önemli değişikliklerle STOVL testi için X-35B'ye dönüştürüldü. X-35B, 150 m'den (500 ft) daha kısa bir mesafede kararlı gezinme, dikey iniş ve kısa kalkış gerçekleştirerek SDLF sistemini başarıyla sergileyecekti.[26][29] X-35C ilk olarak 16 Aralık 2000'de uçtu ve sahada uçak gemisi iniş uygulama testleri gerçekleştirdi.[28]

26 Ekim 2001'de Lockheed Martin kazanan ilan edildi ve Sistem Geliştirme ve Gösterim Sözleşmesi (SDD, System Development and Demonstration) ile ve Pratt & Whitney, uçağın F135 adlı motorunu geliştirmek üzere ayrı ayrı ödüllendirildi. Standart Savunma Bakanlığı numaralandırması ile sıra dışı olan "F-35" ad atamasının, Program Yöneticisi Tümgeneral Mike Hough tarafından yerinde belirlendiği iddia edilmiş; bu, JSF için "F-24" atamasını bekleyen Lockheed Martin için bile sürpriz olmuştur.[30]

Tasarım ve üretim[değiştir | kaynağı değiştir]

Rüzgar tünelinde metal ölçekli bir savaş uçağı modelini kullanan mühendis
Arnold Mühendislik Geliştirme Merkezi'nin (AEDC) 4.87 metrelik ses ötesi rüzgâr tünelinde bir F-35 rüzgar tüneli test modeli

JSF programı Sistem Geliştirme ve Gösterim aşamasına geçtiğinde, X-35 gösterim tasarımı F-35 savaş uçağını oluşturmak için değişikliğe uğradı. Ön gövde, görev aviyoniklerine yer açmak için 13 cm (5 inç) uzatılırken, yatay dengeleyiciler, denge ve denetimi korumak için 5.1 cm (2 inç) kıç tarafına kaydırıldı. Yön değiştirmeyen sesüstü giriş, dört taraflı bir kukuleta şeklinden üç taraflı bir kukuleta şekline değiştirilmiş ve 76 cm (30 inç) kıç tarafına hareket ettirilmişti. Gövde bölümü daha doluydu, üst yüzey silah koylarını barındırmak için merkez çizgisi boyunca 2.5 cm (1 inç) yükseltildi. X-35 öntürlerinin belirlenmesinin ardından, üç varyant F-35A (CTOL), F-35B (STOVL) ve F-35C (CV) olarak adlandırıldı. Ana yüklenici Lockheed Martin, genel sistem tamamlaması ve son montaj ve kontrolü (FACO, final assembly and checkout)[not 6] gerçekleştirirken, Northrop Grumman ve BAE Systems, görev sistemleri ve uçak gövdesi için bileşenler tedarik ediyordu.[31][32]

Bir savaş uçağı sistemlerinin eklenmesi, tasarıma ek ağırlık yarattı. F-35B, büyük ölçüde 2003 yılında silah koylarını, türler arasındaki ortaklığa göre genişletme kararı nedeniyle en yüksek hacmi kazandı; toplam ağırlık artışının %8'in üzerinde 1.000 kg'a (2.200 pound) kadar olduğu ve tüm STOVL anahtar başarım katsayısı (KPP, Key performance parameter) eşiklerinin kaçırılmasına neden olduğu bildirildi.[33] Aralık 2003'te, ağırlık artışını azaltmak için STOVL Ağırlık Atılgan Ekibi (SWAT) kurulmuş; değişiklikler arasında daha fazla motor itki kuvveti, inceltilmiş gövde elemanları, daha küçük silah koyları ve dikey dengeleyiciler, roll-post çıkışlarına daha az itki beslemesi ve kokpitin hemen arkasında eş kanat ekleminin, elektrik elemanlarının ve uçak gövdesinin yeniden tasarlanması yer almıştı.[34] SWAT çabasıyla oluşan birçok değişiklik, her üç ortak tasarımda da uygulandı. Eylül 2004'e kadar, bu çabalar F-35B'nin ağırlığını 1.400 kg (3.000 pound) düşürürken, F-35A ve F-35C'nin ağırlıklarını sırasıyla 1.100 kg (2.400 pound) ve 860 kg (1.900 pound) azaltmıştır.[26][35] Ağırlık azaltma çalışmaları 6.2 milyar dolara mal olmuş ve 18 aylık bir gecikmeye neden olmuştur.[36]

İlk F-35A prototipi AA-1, 7 Temmuz 2006'daki açılış törenine çekilirken.

AA-1 olarak adlandırılan ilk F-35A, 19 Şubat 2006'da Fort Worth, Teksas'ta testlere başlamış ve ilk uçuşunu 15 Aralık 2006'da yapmıştır.[not 7][37] Uçağa 2006 yılında "Lightning II" adı verilmiştir.[38]

Yazılım, Sistem Geliştirme ve Gösterim (SDD) için altı sürüm veya blok olarak geliştirilmiştir. İlk iki blok, 1A ve 1B, ilk pilot eğitimi ve çok seviyeli güvenlik için F-35'i hazırladı. Blok 2A, eğitim yeteneklerini geliştirirken, 2B, USMC'nin İlk İşletim Yeteneği (IOC, Initial Operating Capability) için planlanan ilk savaşa hazır sürümdü. Blok 3i, yeni donanıma sahipken 2B'nin yeteneklerini korur ve USAF'ın IOC'si için planlanmıştır. SDD için son sürüm olan Blok 3F, tam uçuş zarfına ve tüm temel savaş yeteneklerine sahip olacaktı. Yazılım sürümlerinin yanı sıra, her blok ayrıca aviyonik donanım güncellemelerini ve uçuş ve yapısal testlerden elde edilen hava aracı iyileştirmelerini de içerir.[39] "Eşzamanlılık" olarak bilinen bu şeyde, bazı düşük oranlı ilk üretim (LRIP, low rate initial production) uçak partileri erken Blok yapılandırmalarında teslim edilecek ve geliştirme tamamlandıktan sonra Blok 3F'ye yükseltilecekti.[40] 17.000 uçuş test saatinden sonra, SDD aşaması için son uçuş Nisan 2018'de tamamlandı.[41] F-22 gibi F-35 de siber saldırılar ve teknoloji hırsızlığı çabalarının yanı sıra tedarik zincirinin bütünlüğündeki olası güvenlik açıkları yoluyla hedef alınmıştır.[42][43][44]

Denemeler birkaç büyük sorun buldu: ilk F-35B uçak gövdelerinde erken çatlamalar bulundu,[not 8] F-35C yakalama kancası tasarımı güvenilmezdi, yakıt depoları yıldırım çarpmalarına karşı çok savunmasızdı, kask ekranının sorunları vardı ve bunlar gibi diğerleri. Yazılım, benzeri görülmemiş kapsamı ve karmaşıklığı nedeniyle defalarca ertelendi. 2009 yılında, ABD Savunma Bakanlığı Ortak Tahmin Ekibi (JET, Joint Estimate Team) programın kamu programının 30 ay gerisinde olduğunu tahmin etti.[45][46] 2011 yılında, program "yeniden temellendi"; yani maliyet ve program hedefleri değiştirilerek IOC'yi planlanan tarih 2010'dan Temmuz 2015'e öteledi.[47][48] Eşzamanlı olarak test etme, kusurları düzeltme ve üretime başlama kararı verimsiz olarak eleştirilmiş; 2014'te, Savunma Satın Alma Sekreteri Frank Kendall bunu "yanlış satın alma tedavisi" olarak nitelendirmişti.[49] Üç tür, %70'lik beklenen ortaklığın çok altında, parçalarının sadece %25'ini paylaşmıştı.[50] Program, maliyet aşımları ve öngörülen toplam ömür boyu maliyetlerin yanı sıra yüklenicilerin kalite yönetimi eksiklikleri konusunda önemli eleştiriler almıştır.[51][52]

JSF programının, 2001 yılında ödüllendirilen SDD'nin 2002 yılı temel alındığında yaklaşık 200 milyar dolara mal olması bekleniyordu.[53][54] 2005 gibi erken bir tarihte, ABD Hükümeti Hesap Verebilirlik Ofisi (GAO) maliyet ve zamanlamada önemli program risklerini belirlemişti.[55] Pahalı gecikmeler Pentagon ve müteahhitler arasındaki ilişkiyi germiş; Program İcra Sorumlusu Korgeneral Christopher Bogdan, 2012'teki yıpranmış ilişkinin altını çizmiştir.[56] 2017'ye gelindiğinde, gecikmeler ve maliyet aşımları, F-35 programının beklenen yaşam süresi (yani 2070'e kadar) maliyetini o yıl için 1.5 trilyon dolara çıkardı: satın almalar için 406.5 milyar dolar [artı] işletme ve bakım için 1.1 trilyon dolar.[57][58][59] 'LRIP Lot 13' kodlu F-35A'nın birim maliyeti 79.2 milyon dolardı.[60] Geliştirme ve operasyonel test ve değerlendirmedeki gecikmeler, tam oranlı üretimi 2021'e ötelemişti.[61][62]

Yükseltmeler ve daha fazla geliştirme[değiştir | kaynağı değiştir]

Temel havadan havaya ve saldırı yeteneklerine sahip ilk savaş yeteneğine sahip Block 2B yapılandırması, Temmuz 2015'te USMC tarafından hazır ilan edildi.[11] Blok 3F yapılandırması, 2018 Aralık ayında operasyonel test ve değerlendirmeye (OT&E) başlamış ve tamamlanması SDD'yi sonuçlandıracaktı.[63] F-35 programı ayrıca, erken LRIP uçaklarının 2021 yılına kadar temel Blok 3F standardına yükseltilmesi ile sürdürme ve yükseltme geliştirme çalışmaları yürütüyordu.[64]

F-35'in kullanım ömrü boyunca sürekli olarak yükseltilmesi bekleniyor. Sürekli Yetenek Geliştirme ve Teslimat (C2d2) olarak adlandırılan ilk yükseltme programı 2019'da başlamış ve 2024'e kadar devreye alınması planlanmaktadır. C2D2'nin yakın vadeli geliştirilecek önceliği, uluslararası müşterilere özgü olanlar da dâhil, ek silahları bütünleştirecek, aviyonikleri yenileyecek, ESM yeteneklerini geliştirecek ve Uzaktan Komutalı Gelişmiş Video Alıcı (ROVER) desteği ekleyecek olan Blok 4'tür.[65] C2D2 ayrıca sürümleri daha hızlı etkinleştirmek için çevik yazılım geliştirmeye daha fazla vurgu yapar.[66] 2018 yılında, Hava Kuvvetleri Yaşam Döngüsü Yönetim Merkezi (AFLCMC), Uyarlanabilir Motor Geçiş Programı (AETP) kapsamında yapılan araştırmadan yararlanarak, F-35'teki olası uygulama için daha güçlü ve verimli uyarlanabilir döngü motorları geliştirmek üzere General Electric ve Pratt & Whitney ile sözleşmeler imzaladı.[67]

Savunma iş alıcıları, resmî program sözleşmeleri dışında F-35'e yükseltmeler teklif etmişti. 2013'te Northrop Grumman, Tehdit Etkisizleştirme Savunma Kaynağı (ThNDR) adlı bir yönlü kızılötesi karşı önlem paketinin (DIRCM) geliştirildiğini açıkladı. Karşı önlem sistemi, Dağıtık Diyafram Açıklık Sistemi (DAS) algılayıcıları ile aynı alanı paylaşacak ve kızılötesi güdümlü füzelere karşı koruma sağlamak için bir lazer füze sinyali karıştırıcı görevi görecektir.[68]

Satın alma ve uluslararası katılım[değiştir | kaynağı değiştir]

Katılımcı ülkeler:
  Birincil müşteri: Amerika Birleşik Devletleri
  1. Seviye ortak: Birleşik Krallık
  2. Seviye ortak: İtalya ve Hollanda
  3. Seviye ortak: Avustralya, Kanada, Danimarka, ve Norveç
  Ortak Güvenlik Katılımcıları: İsrail ve Singapur
X-35 prototipi yakıt ikmali yaparken

ABD, USAF için 1,763 F-35A, USMC için 353 F-35B ve 67 F-35C ve USN için 273 F-35C tedarik etme planıyla birincil müşteri ve finansal destekçidir.[15] Buna ek olarak, Birleşik Krallık, İtalya, Hollanda, Kanada, Türkiye, Avustralya, Norveç ve Danimarka, geliştirme maliyetlerine 4.375 milyar dolar katkıda bulunmayı kabul etmiş ve Birleşik Krallık, tek 1. seviye ortak olarak planlanan geliştirme maliyetlerinin yaklaşık %10'una katkıda bulunmuştur.[69] Öncelikli plan, ABD ve sekiz büyük ortak ülkenin 2035 yılına kadar 3.100'den fazla F-35'i satın almasıydı.[70] Uluslararası katılımın üç katmanı genellikle programdaki mali payı, ulusal şirketler tarafından teklife açık teknoloji transferi ve alt sözleşmelerin miktarını ve ülkelerin üretilen uçakları elde etme sırasını yansıtır.[71] Program ortağı ülkelerin yanı sıra İsrail ve Singapur, Ortak Güvenlik Katılımcıları (SCP) olarak projede yer almıştır.[72][73][74] SCP ve ortak olmayan ülkelere satışlar Pentagon'un Yabancı Askeri Satış (FMS) programı aracılığıyla yapılmaktadır.[75] Türkiye, güvenlik endişeleri nedeniyle Temmuz 2019'da F-35 programından çıkarılmıştır.[76][77][not 9][78]

Japonya, 20 Aralık 2011'de, Japonya'da montajı yapılacak ve 2016'da başlayacak teslimatlarla, F-4 Phantom II'nin yerini alması için 42 F-35'i satın alma niyetini açıklamıştır.[79] Geliştirme ve testlerdeki gecikmeler nedeniyle, birçok erken sipariş ertelenmiştir. İtalya 2012'de sipariş adetini 131'den 90 F-35'e düşürmüştür. Avustralya, 2006 yılında F/A-18F Super Hornet'i ve 2013 yılında EA-18G Growler'ı geçici önlemler olarak satın almaya karar verdi.[80][81]

3 Nisan 2012'de Kanada Genel Denetçisi Michael Ferguson, Kanada'nın jet tedariki ile ilgili sorunları özetleyen bir rapor yayınlamış; rapor, hükümetin 65 F-35'in nihai maliyetini 10 milyar $ ile hafife aldığını belirtiyordu.[82] 2015 Federal seçimlerinden sonra, Liberal Parti yönetimindeki Kanada hükümeti tek kaynaklı bir satın alma işlemine devam etmemeye karar vermiş ve bir uçak seçmek için bir yarışma başlatmıştır.[83]

Ocak 2019'da Singapur, F-16 filosunu değiştirmeye karar vermeden önce, yeteneklerin ve uygunluğun değerlendirilmesi için az sayıda F-35 satın alma planını resmen açıklamıştı.[84] Mayıs 2019'da Polonya, Sovyet döneminden kalma jetlerinin yerine 32 adet F-35A almayı planladığını duyurdu; sözleşme 31 Ocak 2020'de imzalandı.[85][86]

Hollanda[değiştir | kaynağı değiştir]

Hollanda JSF'nin ilk ortaklarından olmasına rağmen 2009 Nisan ayında F-35 alımı konusunda ciddi tartışmalara sahne olmuş bir ülkedir. Ülkedeki işçi partililer F-35'in maliyetinin artması ve henüz birim fiyatının belli olmaması sebebiyle alımın iptal edilmesi fikrini öne atmış, ancak koalisyonun diğer ortağı olan Hristiyan Demokratlar projenin devamından yana olmuşlardır. Mecliste süren uzun tartışmalar sonucunda Hollanda meclisten kendi lehine önemli bir karar çıkarttırmış ve Lockheed Martin'e kabul ettirmiştir: İlk F-35 test uçağı temin edilecek ve Hollanda eğer bu uçağı kendi ihtiyaçlarına uygun bulmayıp anlaşmadan vazgeçerse 113 milyon avronun sadece 20 milyon avrosunu ödeyecek. Kalan maliyet ise Lockheed Martin‘in sorumluluğunda karşılanacak.[87]

Türkiye[değiştir | kaynağı değiştir]

Türkiye JSF (Joint Strike Fighter) Projesine 12 Temmuz 2002'de yedinci uluslararası partner olarak katılmıştır. Ayrıca Türkiye yapacağı F-35 üretimi ile ilgili olarak karşılıklı anlayış muhtırası imzalamıştır. Türkiye 116+18 adet F-35A "CTOL/Hava Kuvvetleri (geleneksel kalkma ve inme) versiyonu" siparişinde bulunmuş ve bu uçaklar için 11 milyar Amerikan doları ödeyeceği bildirilmişitir. Türkiye'deki uluslararası üretime katkıyı Tusaş Havacılık ve Uzay Sanayi tarafından lisanslı olarak yapılması planlanmaktadır. Üretilen bütün uçakların motor bölümü ve diğer kısımlardan bazılarının parçaları Türkiye'de üretilecektir. Uçağın elektronik kablo tesisatını üreten Hollandalı firma dördüncü fabrikasını Türkiye'de açmıştır. Pentagon uçaklara ait yazılım ve şifreleri vermemektedir. Milli savunma bakanı İsmet Yılmaz, 100 adet F-35 alınacağını, bunların ikisinin 2017'de teslim edileceğini ve uçaklar için 25 milyar dolar ödeme yapılacağını açıkladı. Türkiye, S-400 Hava Savunma Sistemlerini alması sonrası projeden aşamalı bir şekilde çıkartıldı.[88]

Avustralya[değiştir | kaynağı değiştir]

Hollanda'dan sonra Avustralya'da da projenin maliyetleri konusunda soru işaretleri oluşmuş ve bazı iddialar basına yansımıştır ancak Avustralya Savunma Bakanlığı bürokratlarının 2009 Mayıs ayında kaleme aldığı Beyaz Kitap’ın yazarlarının yorumunda, Avustralya için 2030 yılına kadar beşinci nesil savaş uçağı alternatifinin sadece F-35 olduğu, zira 20 yıl boyunca F-35'ten daha üstün bir uçak olmayacağı iddia edilmiştir. Yapılan yorumda, F-35'in stealth özelliği ve modern aviyoniği ile her türlü tehdite cevap verebilecek bir uçak olacağı dile getirildi.

Avustralya, 100 adet F-35A (CTOL) tipi taarruz uçağı tedarik etmeyi planlıyor. Bu uçaklar, F/A-18A/B Hornet’lerin yerine geçerek F/A-18F Super Hornet uçaklarını tamamlayacaklardır.[89]

Gerekliliği[değiştir | kaynağı değiştir]

F-35 2040'lı yıllarda dünyanın en önde gelen avcı uçağı olması için tasarlanmıştır. Ayrıca havadan-havaya yeteneği olarak F-22'den sonra gelen tek uçak olarak da planlanmıştır. F-35 tasarlanırken istenilen özellikler ise şunlar olmuştur: Geçmişteki avcılardan dört kat daha fazla etkili havadan havaya mücadele, sekiz kat daha etkili karaya saldırı, üç kat daha etkili stratejik keşif ve hava savunması. Manalı olarak bu yetenekleri geçmişte kalan uçaklardan daha küçük ayak izi (radar izi) ve daha uzun menzille yerine getirmelidir. Ayrıca NATO ülkelerindeki F-16'ların yerini doldurabilecek yeni bir ticari savaş uçağına ihtiyaç vardı. Diğer ülkelere F-22 satışı olmadığından doğal olarak talep bu uçağa yönlenecektir.

İsimlendirilmesi[değiştir | kaynağı değiştir]

Lockheed'in II. Dünya Savaşındaki P-38 Lightning ve Soğuk Savaş döneminde İngiliz Uçak Kurumu'nun(BAC) ürettiği "Electric Lightning" uçaklarının onur ve şerefine, Birleşik Devletler Hava Kuvvetleri (USAF) tarafından 7 Temmuz 2006'da resmi olarak uçağın ismi F-35: Lightning-II olarak açıklanmıştır. Seçim listesinde bulunmuş diğer isimler Kestrel, Phoenix, Piasa, Black Mamba ve Spitfire II'dir.

Tasarım[değiştir | kaynağı değiştir]

F-35B atlantik okyanusundaki amfibi taarruz gemisi (USS Wasp) uçuş güvertesi üzerine ilk dikey inişini yaparken. (3 Ekim 2011)

F-35, çift motorlu kardeşi Lockheed Martin F-22 Raptor'dan benzer ana unsurları almakla beraber, daha küçük görünmekle, biraz daha geleneksel ve daha şıktır. Egzoz kanalı tasarımı, ABD'de Deniz Kontrol Gemisi projesi için ihtiyaç duyulan süpersonik VTOL avcı uçağı için teklif edilmiş General Dynamics Model 200(1972) tasarımından ilham alınmıştır.[90] Daha ileri seviyede gelişmiş bir STOVL (F-35B) için Loockhed, Yakovlev'e danışmış ve Yak-141'in tasarım verilerini satın almıştır.[91][92] ABD Deniz Kuvvetleri'nin başarısız Rockwell XFV-12 dahil olmak üzere 1960'lardan beri denediği çeşitli deneysel tasarımlar üretilmiş ve test edilmiş olmasına rağmen, F-35B ABD için ilk operasyonel bir süpersonik STOVL ve görünmez avcı uçağıdır.[93]

F-35, 31.000 kg maksimum kalkış ağırlığı ve 1.6 Mach üzerinde bir azami hıza sahiptir. Lightning II, yerini alacağı hafif avcılara göre oldukça ağırdır. Boş ve maksimum brüt ağırlıkları, Vietnam savaşı dönemindeki tek motorlu en büyük avcı uçağı olan tek kişilik F-105'e oldukça yakın ve benzerdir. Ancak F-35 sahip olduğu modern motor sayesinde %60 daha fazla itici güç sağlar, böylece güç/ağırlık oranı ve kanata yükleme, göreceli olarak donanımlı bir F-16'ya çok daha yakındır.

Farklı Yapılanmaları[değiştir | kaynağı değiştir]

(üstten itibaren) F-35A, F-35B ve F-35C Valparaiso (Florida) civarında uçarken (Mayıs 2014)

Uçağın parçalarının %80'ini paylaşan üç farklı yapılanması üretilmektedir:

  • F-35A, Geleneksel kalkma ve inme (CTOL)
  • F-35B, Kısa kalkış dikey iniş (STOVL)
  • F-35C, Uçak gemileri için tasarlanmış (CV) versiyon.

İhracat edilecek ülkelere yönelik degiştirilmiş iki farklı versiyonu bulunmaktadır:

  • F-35I, Israil modifikasyonlarıyla değiştirilmiş F-35A`dır
  • CF-35, Kanada için "yavaşlatma paraşütü" ilave edilip, F-35B/C tipinde "yakıt ikmali sondası" takılmış F-35A`dır.[94]

Kullanıcılar[değiştir | kaynağı değiştir]

Havada yakıt ikmali için yaklaşan bir F-35A

F-35`in faaliyet gösterdiği ve uçak teslim almış ülkeler:

 Avustralya
 ABD
 Birleşik Krallık
 Güney Kore
 Hollanda
 İsrail
 İtalya
 Japonya
 Norveç
 Türkiye
  • Türk Hava Kuvvetleri: 6 adet F-35A teslim edilmiş olup, "Luke Askeri Hava Üssü"(Arizona,ABD)'de konuşlandırılmıştır. S-400 Krizi nedeniyle bu uçaklar Türkiye'ye gönderilmemiştir ve Türkiye F-35 programından çıkarılmıştır.
 Polonya
  • Polonya Hava Kuvvetleri 32 adet F-35A planlanmaktadır. MiG 29 felaketlerine ilişkin sekiz aydır toplanan raporlara göre Polonya, MiG-29 ve SU-22'nin yerine F-35 alıyor, ilk F-35 2026'da Polonya'ya gidecek.

Genel Özellikler[değiştir | kaynağı değiştir]

F-35A three-view.PNG

Performans[değiştir | kaynağı değiştir]

F135 Motoru (solda) ve kaldırma fanı (sağda)
  • Azami hız: 1,6+ Mach (1.932 km/h)
  • Menzil: A: 2.200 km; B: 1.667 km; C: 2.593 km (Dahili yakıt ile birlikte)
  • Servis Tavanı (Azami irtifa): 60,000 ft (18,288 m) [97]
  • Tırmanış değeri: 40.000 fit/dak. (200 m/sn). (tahmini)
  • Muharebe yarıçapı:
    • F-35A: 1.081 km (584 deniz mili)[98]
    • F-35B: 868 km (469 deniz mili)
    • F-35C: 1.138 km (615 deniz mili)
  • Kanat yüklemesi: 446 kg/m²
  • İtici Güç/Ağırlık oranı:
    • Tam dolu yakıt ile: A: 0.89; B: 0.92; C: 0.81
    • %50 Yakıt ile: A: 1.12; B: 1.10; C: 1.01
  • G Limiti:
    • F-35A: 9 G
    • F-35B: 9 G
    • F-35C: 9 G

Silah Sistemleri[değiştir | kaynağı değiştir]

F-35A gösteri uçuşunda, tüm dahili silah bölmesi kapakları açık iken (16 Ocak 2019 / Arizona,ABD )

Aviyonikler[değiştir | kaynağı değiştir]

AN/APG-81 Aktif Faz Dizinli Radar anteni
F-35 üzerindeki elektro-optik hedefleme sistemi(EOTS) sensörü

İlgili İçerik[değiştir | kaynağı değiştir]

Benzer tasarım ve gelişimdeki uçaklar

Benzer rolde, dönemde ve yetenekte olan uçaklar

Notlar[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ 2014 yılına ulaşıldığında, program maliyeti "bütçesinin 163 milyar ABD doları üzerinde [ve] seri üretim tarihinin yedi yıl gerisindeydi".
  2. ^ Lockheed, 1993 yılında Fort Worth'ta yerleşik General Dynamics savaş uçağı bölümünü satın aldı ve Lockheed Martin'i oluşturmak için 1995 yılında Martin Marietta ile birleşti.
  3. ^ Bunlar risk azaltma amaçlı kavramsal gösterim uçakları olduğu için, bir silah sistemi olarak uçağın son halinin iç yapısına veya çoğu alt sistemine sahip olmaları gerekmiyordu.
  4. ^ F-35'in döner nozul tasarımına Convair Model 200 öncülük etti.
  5. ^ İtki taşıyıcı yönlendirme nozulu, ağırlığı azaltmak için sonunda eksenel bakışımlı düşük gözlemlenebilir bir nozul ile değiştirilecekti.
  6. ^ FACO, uluslararası işbirliğinin endüstriyel faydalarının bir parçası olarak ABD dışındaki bazı müşteriler için İtalya ve Japonya'da da gerçekleştirilmektedir.
  7. ^ Bu ilk öntür, SWAT'ın ağırlık durumu ayarlamasından yoksundu.
  8. ^ İlk F-35B'lerin, Lot 9 ve sonraki uçaklarında görüldüğü gibi, iyileştirmelerden önce 2.100 saat kadar düşük bir hizmet ömrü vardır.
  9. ^ Türkiye, F-35'in birkaç parçasının tek tedarikçisiydi ve bu da programı yedek tedarikçiler bulmaya zorlamıştır.
  10. ^ F-35B ve F-35C harici pod ile beraber 220 mermili topa sahiptir.

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ "U.S. Marines Corps declares the F-35B operational" [ABD Deniz Kuvvetleri, F-35B'nin operasyonel olduğunu ilan etti]. marines.mil (İngilizce). ABD Deniz Piyade Kolordusu. 31 Temmuz 2015. 6 Aralık 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 6 Aralık 2016. 
  2. ^ "Air Force lifts F-35A stealth fighter to 'combat-ready' status" [Hava Kuvvetleri, F-35A hayalet avcı uçağını 'savaşa hazır' durumuna yükseltti] (İngilizce). cnbc.com. 2 Ağustos 2016. 6 Aralık 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 6 Aralık 2016. 
  3. ^ "The Current Status of the F-35, in Three Charts" [Üç Grafikte F-35'in Mevcut Durumu]. intercepts.defensenews.com (İngilizce). Defense News. 19 Eylül 2014. 6 Aralık 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 6 Aralık 2016. 
  4. ^ "F-35 Lightning II Program Status and Fast Facts" [F-35 Lightning II Program Durumu ve Kısa Bilgiler] (PDF). f35.com (İngilizce). Lockheed Martin. 4 Mart 2020. Erişim tarihi: 22 Eylül 2020. 
  5. ^ a b c "FY 2013 Budget Estimates" 11 Kasım 2013 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi., p. F-3. U.S. Air Force, February 2012.
  6. ^ "F-35 Global Partnerships" [F-35 Küresel Ortaklıkları]. lockheedmartin.com (İngilizce). Lockheed Martin. 2 Eylül 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 31 Ekim 2012. 
  7. ^ Dudley, Richard (5 Mart 2012). "Program Partners Confirm Support for F-35 Joint Strike Fighter" [Program Ortakları, Müşterek Taarruz Uçağı F-35 İçin Desteği Onayladı] (İngilizce). Defence Update. 
  8. ^ "Fighter plane cost overruns detailed" [Ayrıntılı olarak savaş uçağı maliyet aşımları]. politico.com (İngilizce). Politico. Erişim tarihi: 29 Eylül 2015. 
  9. ^ "Flawed F-35 Too Big to Kill as Lockheed Hooks 45 States" [Kusurlu F-35, Lockheed'in 45 devlete bağlanmasından dolayı sonlandırılmak için çok büyük]. bloomberg.com (İngilizce). Bloomberg. 22 Şubat 2013. 
  10. ^ Ciralsky, Adam. "Will the F-35, the U.S. Military's Flaw-Filled, Years-Overdue Joint Strike Fighter, Ever Actually Fly?" [ABD Ordusunun Kusur Dolu, Yıllarca Gecikmiş Müşterek Saldırı Uçağı F-35 Gerçekte Uçabilecek mi?]. vanityfair.com (İngilizce). Vanity Fair. Erişim tarihi: 29 Eylül 2015. 
  11. ^ a b Drew, James (31 Temmuz 2015). "First operational F-35 squadron declared ready for combat" [İlk operasyonel F-35 filosu savaşa hazır ilan edildi]. flightglobal.com (İngilizce). FlightGlobal. 
  12. ^ Insinna, Valerie (2 Ağustos 2016). "Air Force Declares F-35A Ready for Combat" [Hava Kuvvetleri F-35A'nın Savaşa Hazır Olduğunu Açıkladı]. defensenews.com (İngilizce). Defense News. 
  13. ^ Eckstein, Megan (28 Şubat 2019). "Navy Declares Initial Operational Capability for F-35C Joint Strike Fighter" [Donanma, Müşterek Saldırı Uçağı F-35C için İlk Operasyonel Yeteneğini Açıkladı]. usni.org (İngilizce). USNI News. 
  14. ^ Ahronheim, Anna (22 Mayıs 2018). "IAF Commander: Israel First To Use F-35 Jet In Combat" [İHK Komutanı: İsrail Savaşta F-35 Jetini İlk Kullanandır]. Jerusalem Post. 
  15. ^ a b "Select Acquisition Report: F-35 Lightning II Joint Strike Fighter (JSF) Program (F-35) as of FY 2020 President's Budget" [Seçili Satın Alma Raporu: 2020 Mali Yılı İtibarıyla F-35 Lightning II Müşterek Saldırı Uçağı (JSF) Programı (F-35) Başkanlık Bütçesi] (PDF) (İngilizce). 17 Nisan 2019. 6 Haziran 2020 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Şubat 2020. 
  16. ^ "Lockheed F-35 service life extended to 2070" [Lockheed F-35'in hizmet ömrü 2070'e uzatıldı] (İngilizce). Flightglobal.com. 25 Mart 2016. 
  17. ^ "F35.com Partnership Turkey". 
  18. ^ Stadler, Rich (Ekim 1994). "Common Lightweight Fighter" [Müşterek Hafif Avcı] (PDF). codeonemagazine.com (İngilizce). Code One Magazine. 
  19. ^ a b "History (Pre-JAST)" [Tarihçe (JAST Öncesi)]. jsf.mil (İngilizce). 6 Aralık 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 24 Ocak 2020. 
  20. ^ a b "History (JAST)" [Tarihçe (JAST)] (İngilizce). JSF.mil. 15 Temmuz 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 24 Ocak 2020. 
  21. ^ Barrie, Douglas; Norris, Guy; Warwick, Graham (4 Nisan 1995). "Short take-off, low funding" [Kısa kalkış, düşük ödeneklendirme]. flightglobal.com (İngilizce). Flight Global. 17 Temmuz 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 24 Ocak 2020. 
  22. ^ Renshaw, Kevin (12 Ağustos 2014). "F-35B Lightning II Three-Bearing Swivel Nozzle" [F-35B Lightning II Üç Rulmanlı Döner Nozul] (İngilizce). Code One Magazine. 
  23. ^ Wilson, George C. (22 Ocak 2002). "The engine that could" [Olabilecek motor]. govexec.com (İngilizce). GovExec. 19 Ekim 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  24. ^ "Propulsion system for a vertical and short takeoff and landing aircraft" [Dikey ve kısa kalkış ve dikey iniş uçağı için tahrik sistemi] (İngilizce). Patentgenius.com. 25 Şubat 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  25. ^ Gunston, Bill (1997). Yakovlev Aircraft since 1924 [1924'ten beri Yakovlev Uçakları] (İngilizce). Londra: Putnam Aeronautical Books. s. 16. ISBN 1-55750-978-6. 
  26. ^ a b c d Sheridan, Arthur E.; Burnes, Robert (13 Ağustos 2019). "F-35 Program History: From JAST to IOC" [F-35 Program Geçmişi: JAST'tan IOC'ye]. American Institute of Aeronautics and Astronautics (AIAA) (İngilizce). s. 50. doi:10.2514/5.9781624105678.0001.0076. 
  27. ^ Bevilaqua, Paul M. (Eylül 2005). "Joint Strike Fighter Dual-Cycle Propulsion System" [Müşterek Saldırı Uçağı Çift Döngülü Tahrik Sistemi]. Journal of Propulsion and Power (İngilizce). 21 (5). ss. 778–783. doi:10.2514/1.15228. 
  28. ^ a b "History (JSF)" [Tarihçe (JSF)] (İngilizce). JSF.mil. 15 Temmuz 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 24 Ocak 2020. 
  29. ^ Liev Schreiber (3 Şubat 2003). "Battle of the X-Planes" [X-Uçakları Savaşı]. NOVA. PBS. 29 Haziran 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 25 Ocak 2020. 
  30. ^ Parsch, Andreas (27 Nisan 2006). "Designation Systems" [Tanımlayıcı Sistemler]. designation-systems.net (İngilizce). Designation Systems. 
  31. ^ Keijsper 2007, ss. 122, 124.
  32. ^ Hehs, Eric (15 Mayıs 2008). "X to F: F-35 Lightning II And Its X-35 Predecessors" [X'ten F'ye: F-35 Lightning II ve X-35]. codeonemagazine.com (İngilizce). Code One Magazine. 
  33. ^ Keijsper 2007, ss. 119
  34. ^ Fulghum, David A.; Wall, Robert (19 Eylül 2004). "USAF Plans for Fighters Change" [Uçaklar için USAF Plan Değişikliği]. freerepublic.com (İngilizce). Aviation Week & Space Technology; Free Republic. Erişim tarihi: 23 Eylül 2020. 
  35. ^ Keijsper 2007, ss. 124,
  36. ^ Pappalardo, Joe (Kasım 2006). "Weight Watchers: How a team of engineers and a crash diet saved the Joint Strike Fighter" [Kilo Gözlemcileri: Bir mühendis ekibi ve hızlı diyet, Joint Strike Fighter'ı nasıl kurtardı?]. airspacemag.com (İngilizce). Air & Space Magazine. 24 Mayıs 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  37. ^ Knotts, Keith P. (9 Temmuz 2013). "F-35 Program Information – Non Export Controlled Information" [F-35 Program Bilgisi - Dış Satım Denetimli Olmayan Bilgiler] (PDF) (İngilizce). 21 Şubat 2014 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. 
  38. ^ "'Lightning II' moniker given to Joint Strike Fighter" [Joint Strike Fighter'a verilen 'Lightning II' lakabı]. af.mil (İngilizce). ABD Hava Kuvvetleri. 7 Haziran 2006. 
  39. ^ "F-35 Software Development" [F-35 Yazılım Geliştirmesi]. f35.com (İngilizce). Lockheed Martin. Erişim tarihi: 2 Şubat 2020. 
  40. ^ "GAO-06-356, "DOD Plans to Enter Production before Testing Demonstrates Acceptable Performance"" [GAO-06-356, "DOD, Test Kabul Edilebilir Performansı Göstermeden Önce Üretime Girmeyi Planlıyor"] (PDF) (İngilizce). Government Accountability Office. Mart 2006. 
  41. ^ Insinna, Valerie (28 Nisan 2018). "F-35 program office wraps up final developmental flight test" [F-35 program bürosu son gelişime yönelik uçuş testini tamamladı]. DefenseNews. 
  42. ^ Haynes, Deborah (15 Haziran 2019). "F-35 jets: Chinese-owned company making parts for top-secret UK-US fighters" [F-35 jetleri: Çin'e ait şirket, çok gizli İngiltere-ABD uçakları için parçalar üretiyor]. Sky News (İngilizce). 
  43. ^ Doffman, Zak (15 Haziran 2019). "U.S. And U.K. F-35 Jets Include 'Core' Circuit Boards From Chinese-Owned Company" [ABD ve İngiltere'deki F-35 Jetleri, Çin'in Sahibi Olduğu Şirketlerin 'Çekirdek' Devre Kartlarını İçeriyor]. forbes.com (İngilizce). Forbes. 
  44. ^ Minnick, Wendell (24 Mart 2016). "Chinese Businessman Pleads Guilty of Spying on F-35 and F-22" [Çinli İşadamı F-35 ve F-22'de Casusluk Suçunu Kabul Ediyor]. defensenews.com (İngilizce). Defense News. Erişim tarihi: 9 Nisan 2019. 
  45. ^ Cox, Bob (1 Mart 2010). "Internal Pentagon memo predicts that F-35 testing won't be complete until 2016" [Dahili Pentagon notu, F-35 testinin 2016'ya kadar tamamlanmayacağını öngörüyor] (İngilizce). Fort Worth Star Telegram. 
  46. ^ Capaccio, Tony (6 Ocak 2010). "Lockheed F-35 Purchases Delayed in Pentagon's Fiscal 2011 Plan" [Lockheed F-35 Satın Alımları Pentagon’un 2011 Mali Planında Ertelendi] (İngilizce). Bloomberg BusinessWeek. 10 Ocak 2010 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  47. ^ Charette, Robert (12 Eylül 2012). "F-35 Program Continues to Struggle with Software" [F-35 Programı Yazılımla Mücadeleye Devam Ediyor] (İngilizce). IEEE Spectrum. 
  48. ^ "FY18 DOD Programs F-35 Joint Strike Fighter (JSF)" [FY18 DoD Programları F-35 Müşterek Saldırı Uçağı (JSF)] (PDF). dote.osd.mil. 2018. s. 25. 26 Haziran 2019 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. 
  49. ^ "Is the F-35 worth it?" [F-35 buna değer mi?]. 60 Dakika (İngilizce). CBS News. 16 Şubat 2014. 
  50. ^ Tirpak, John (14 Mart 2016). "All For One and One for All" [Hepimiz Birimiz ve Birimiz Hepimiz İçin] (İngilizce). Air Force Mag. 
  51. ^ Shalal, Andrea (27 Nisan 2015). Ahn, Lisa Von (Ed.). "U.S. watchdog finds quality violations in Pratt work on F-35 engine" [ABD bekçi köpeği, F-35 motorundaki Pratt çalışmasında kalite ihlallerini tespit etti]. reuters.com (İngilizce). Reuters. 
  52. ^ Barrett, Paul (10 Nisan 2017). "Danger Zone" [Tehlikeli Mıntıka] (İngilizce). Bloomberg Businessweek. ss. 50–55. 
  53. ^ Schneider, Greg (27 Ekim 2001). "Lockheed Martin Beats Boeing for Fighter Contract" [Lockheed Martin, Savaş Uçağı Sözleşmesi için Boeing'i Yeniyor]. washingtonpost.com (İngilizce). Washington Post. 
  54. ^ Dao, James (27 Ekim 2001). "Lockheed Wins $200 Billion Deal for Fighter Jet" [Lockheed, Savaş Jeti için 200 Milyar Dolarlık Anlaşmayı Kazandı]. nytimes.com (İngilizce). The New York Times. 
  55. ^ Merle, Renae (15 Mart 2005). "GAO Questions Cost Of Joint Strike Fighter" [GAO, Müşterek Saldırı Uçağının Maliyetini Sorguluyor] (İngilizce). The Washington Post. 
  56. ^ Shalal-Esa, Andrea (17 Eylül 2012). "Pentagon tells Lockheed to shape up on F-35 fighter" [Pentagon, Lockheed'e F-35 savaş uçağını şekillendirmesini söyledi] (İngilizce). Reuters. 
  57. ^ Tirpak, John A. (8 Ocak 2014). "The Cost of Teamwork" [Takım Çalışmasının Maliyeti]. airforcemag.com (İngilizce). Arlington, Virginia: Air Force Association. 25 Mayıs 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  58. ^ "F-35 Program Costs Jump to $406.5 Billion in Latest Estimate" [F-35 Programının Maliyeti En Son Tahminlere Göre 406,5 Milyar Dolara Sıçradı] (İngilizce). Bloomberg. 
  59. ^ Astore, William J. (16 Eylül 2019). "The Pentagon's $1.5 Trillion Addiction to the F-35 Fighter" [Pentagon'un F-35 Avcı Uçağına 1.5 Trilyon Dolarlık Bağımlılığı] (İngilizce). The Nation. 
  60. ^ Tirpak, John (29 Ekim 2019). "Massive $34 Billion F-35 Contract Includes Price Drop as Readiness Improves" [Hazırlık İyileşirken F-35 Sözleşmesi Devasa 34 Milyar Dolarlık Fiyat Düşüşünü İçeriyor] (İngilizce). Air Force Mag. 
  61. ^ "F-35 Joint Strike Fighter Development Is Nearly Complete, but Deficiencies Found in Testing Need to Be Resolved" [F-35 Müşterek Saldırı Uçağının Geliştirilmesi Neredeyse Tamamlandı, ancak Testlerde Bulunan Eksikliklerin Çözülmesi Gerekiyor] (PDF). gao.gov (İngilizce). GAO. Haziran 2018. Erişim tarihi: 12 Haziran 2019. 
  62. ^ Insinna, Valerie (18 Ekim 2019). "The F-35 jet might hit full-rate production more than a year late" [F-35 jeti, bir yıldan fazla bir süre sonra tam oranlı üretime ulaşabilir] (İngilizce). 
  63. ^ Insinna, Valerie (6 Aralık 2019). "After a couple months delay, the F-35 moves into operational tests" [Birkaç aylık gecikmeden sonra, F-35 operasyonel testlere geçiyor]. defensenews.com (İngilizce). DefenseNews. 
  64. ^ Tirpak, John (25 Şubat 2019). "Keeping the F-35 Ahead of the Bad Guys" [F-35'i Kötü Adamların Önünde Tutmak]. airforcemag.com (İngilizce). Air Force Mag. 
  65. ^ "Lockheed Martin Awarded $1.8 Billion for F-35 Block 4 Development" [Lockheed Martin, F-35 Blok 4 Geliştirmesi İçin 1.8 Milyar Dolar Ödül Kazandı] (İngilizce). DefenseWorld.net. 8 Haziran 2019. 
  66. ^ Zazulia, Nick (19 Mart 2019). "U.S. Defense Department Plans to Spend $6.6B on F-35 Continuing Development Through 2024" [ABD Savunma Bakanlığı, 2024'e Kadar Gelişmeye Devam Eden F-35'e 6.6 Milyar Dolar Harcamayı Planlıyor] (İngilizce). Avionics International. 
  67. ^ Trimble, Steven (9 Temmuz 2018). "USAF starts work on defining adaptive engine for future fighter" [USAF, gelecekteki uçaklar için uyarlanabilir motor tanımlama çalışmalarına başladı] (İngilizce). Flight Global. 
  68. ^ Warwick, Graham (12 Eylül 2013). "Northrop Develops Laser Missile Jammer For F-35" [Northrop, F-35 İçin Lazer Füze Sinyali Karıştırıcı Geliştirdi]. aviationweek.com (İngilizce). Aviation Week. 20 Nisan 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 2 Şubat 2020. 
  69. ^ "F-35 Joint Strike Fighter (JSF) Lightning II – International Partners" [F-35 Müşterek Saldırı Uçağı (JSF) Şimşek II - Uluslararası Ortaklar]. globalsecurity.org (İngilizce). Global Security. Erişim tarihi: 7 Nisan 2010. 
  70. ^ "Estimated JSF Air Vehicle Procurement Quantities" [Tahmini JSF Hava Aracı Tedarik Miktarları] (PDF) (İngilizce). JSF.mil. Nisan 2010. 27 Haziran 2011 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. 
  71. ^ "F-35 Lightning: The Joint Strike Fighter Program, 2012" [F-35 Şimşek: Müşterek Saldırı Uçağı Programı, 2012] (İniglizce). Defense Industry Daily. 30 Ekim 2012. 
  72. ^ Schnasi, Katherine V. "Joint Strike Fighter Acquisition: Observations on the Supplier Base" [Müşterek Saldırı Uçağı Edinimi: Tedarikçi Bazında Gözlemler] (PDF) (İngilizce). US Accounts Office. Erişim tarihi: 8 Şubat 2006. 
  73. ^ "Industry Canada: F-35 Joint Strike Fighter (JSF) Canada's Next Generation Fighter Capability" [Industry Canada: F-35 Müşterek Saldırı Uçağı (JSF) Kanada'nın Yeni Nesil Savaşçı Yeteneği] (İngilizce). ic.gc.ca. 22 Eylül 2010 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 25 Kasım 2010. 
  74. ^ Combat Aircraft Monthly, Eylül 2010, ss. 24.
  75. ^ Winters, Vice Adm. Mat (9 Aralık 2018). "Head of F-35 Joint Program Office: Stealth fighter enters the new year in midst of a growing phase" [F-35 Ortak Program Ofisi Başkanı: Görünmez savaşçı, büyüyen bir aşamanın ortasında yeni yıla giriyor] (İngilizce). DefenseNews. Erişim tarihi: 5 Şubat 2020. 
  76. ^ Manson, Katrina; Pitel, Laura. "US Senate blocks F-35 sales to Turkey" [ABD Senatosu, F-35'in Türkiye'ye satışını engelledi]. ft.com (İngilizce). Financial Times. Erişim tarihi: 19 Haziran 2018. 
  77. ^ Liptak, Kevin; Gaouette, Nicole. "Trump blames Obama as he reluctantly bans F-35 sales to Turkey" [Trump, Türkiye'ye F-35 satışlarını isteksizce yasakladığı için Obama'yı suçladı] (İngilizce). CNN. Erişim tarihi: 17 Temmuz 2019. 
  78. ^ "F-35 chief reaffirms Turkey's status as committed programme partner" [F-35 şefi, Türkiye'nin kararlı program ortağı olarak statüsünü teyit etti] (İngilizce). Jane's 360. 1 Ekim 2018. 3 Ekim 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  79. ^ "US Lockheed Martin F-35 chosen as Japan fighter jet" [ABD'li Lockheed Martin F-35, Japon savaş jeti olarak seçildi] (İngilizce). BBC News. 20 Aralık 2011. 
  80. ^ Vasarri, Chiara (14 Şubat 2012). "Italy to Cut F-35 Fighter Jet Orders as Part of Defense Revamp" [İtalya, Savunma Yenilemesi Kapsamında F-35 Savaş Uçağı Siparişlerini Kesecek] (İngilizce). Bloomberg Business Week. 
  81. ^ "Amberley welcomes full RAAF Growler fleet" [Amberley tam RAAF Growler filosunu ağırlıyor] (İngilizce). Australian Aviation. 7 Temmuz 2017. 17 Ekim 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 17 Ekim 2017. 
  82. ^ "A timeline on Canada's involvement in the F-35 program" [Kanada'nın F-35 programına katılımı hakkında bir zaman çizelgesi]. canada.com (İngilizce). Postmedia Network Inc. 5 Nisan 2012. 10 Nisan 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  83. ^ Drew, James (21 Ekim 2015). "Canadian F-35 exit could signal wider air force review" [Kanada'nın F-35 çıkışı, daha geniş bir hava kuvvetleri incelemesine işaret edebilir]. flightglobal.com (İngilizce). Flight Global. 
  84. ^ "Singapore identifies F-35 fighter jet to replace F-16s, expects to buy 'small number' for full testing" [Singapur, F-35 savaş uçağını F-16'ların yerini alacak şekilde tanımladı ve tam test için 'az sayıda' satın almayı bekliyor] (İngilizce). Channel NewsAsia. Erişim tarihi: 18 Ocak 2019. 
  85. ^ "Poland plans to buy 32 F-35A fighters: minister" [Polonya 32 F-35A uçağı satın almayı planlıyor: bakan]. reuters.com (İngilizce). 28 Mayıs 2019. 
  86. ^ Adamowski, Jaroslaw (31 Ocak 2020). "Poland inks $4.6 billion contract for F-35 fighter jets" [Polonya, F-35 savaş uçakları için 4.6 milyar dolarlık sözleşme imzaladı] (İngilizce). DefenseNews. 
  87. ^ SavunmaSanayi.NET 64. Sayısı: F-35 projesinde çatırdamalar, Tevfik Uyar
  88. ^ "Türkiye 100 tane F35 savaş uçağı alacak". 2 Mart 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Mart 2012. 
  89. ^ SavunmaSanayi.NET 66. Sayısı: Avustralya F-35'in arkasında durduğunu açıkladı.
  90. ^ "Vertiflight". Journal of the American Helicopter Society, January 2004.
  91. ^ Hayles, John. "Yakovlev Yak-41 'Freestyle'." Aeroflight, 28 March 2005. Retrieved: 3 July 2008.
  92. ^ "Joint Strike Fighter (JSF)" [Müşterek Saldırı Uçağı (MSU)]. janes.com (İngilizce). Jane's. 26 Şubat 2009 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Temmuz 2008. 
  93. ^ Kent, John R. and Chris Geisel. "F-35 STOVL supersonic." lockheedmartin.com. Retrieved: 16 November 2010.
  94. ^ "Canadian DND Reinforces Its Estimates for F-35 Acquisition." 29 Temmuz 2012 tarihinde Archive.is sitesinde arşivlendi Department of National Defence (Canada), 21 March 2011.
  95. ^ "Third Joint Strike Fighter for the UK arrives". RAF. 28 Haziran 2013. 1 Ocak 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 2 Ağustos 2013. 
  96. ^ [1]
  97. ^ "LockheedMartin F-35B JSF." Airtoaircombat.com. Retrieved: 15 August 2009.
  98. ^ "Şimdiye kadar imal edilen en pahalı 'çok uluslu' uçak: F-35". KT10 Yapım Prodüksiyon Tic. Ltd. Şti., kokpit.aero. 31 Mart 2013. 16 Nisan 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 18 Nisan 2013.  (Türkçe)
  99. ^ a b "F-35 Joint Strike Fighter Media Kit Statistics" [F-35 Müşterek Saldırı Uçağı İstatistik Medya Kiti] (İngilizce). JSF.mil. 2004. 
  100. ^ "F-35A Conventional Takeoff and Landing Variant" (İngilizce). Lockheed Martin. 17 Mart 2011.