Celâl Şengör

Vikipedi, özgür ansiklopedi

Celâl Şengör
Ali Mehmet Celâl Şengör.jpg
2005'te Celâl Şengör
Doğum Ali Mehmet Celâl Şengör
24 Mart 1955 (1955-03-24) (65 yaşında)
İstanbul, Türkiye
Milliyet Türk
Vatandaşlık  Türkiye
Eğitim Robert Koleji
Albany'deki New York Eyalet Üniversitesi
Houston Üniversitesi
Evlilikler Oya Maltepe[1]
Çocuk(lar) 1
Bilimsel kariyeri
Dalı Jeoloji
Kurumları İstanbul Teknik Üniversitesi
Doktora
danışmanı
John Frederick Dewey
Etkilendikleri İhsan Ketin
Friedrich Nietzsche
Karl Popper
Eduard Suess

Ali Mehmet Celâl Şengör[2] (24 Mart 1955), Türk akademisyen, jeolog ve bilim insanı.[3] Günümüzde İstanbul Teknik Üniversitesi Avrasya Yer Bilimleri Enstitüsü'nde görev yapmaktadır.[4]

Hayatı[değiştir | kaynağı değiştir]

Şengör, 24 Mart 1955'te, Rumeli göçmeni zengin bir ailenin çocuğu olarak İstanbul'da dünyaya geldi.[5] İlkokula Şişli Terakki İlkokulu'nda başladı. Beşinci sınıfta, hocasına hakaretten dolayı okuldan kovulunca Beyazıt İlkokulu'na geçti. Lise öğrenimine Işık Lisesi'nde başladı; daha sonra Robert Kolej'e geçti ve orada mezun oldu.

Akademik kariyeri[değiştir | kaynağı değiştir]

1973 yılında Robert Koleji'nden mezun olduktan sonra, 1978'de State University of New York at Albany'den, jeolog olarak mezun oldu ve yine aynı üniversitede, 1979'da yüksek lisansını bitirdi.

1981'de İstanbul Teknik Üniversitesi Maden Fakültesi, genel jeoloji kürsüsünde asistan olarak görev yapmaya başladı. 1982'de State University of New York at Albany'den doktor unvânı aldı. 1984 yılında Londra Jeoloji Cemiyeti'nin Başkanlık Ödülü'nü, 1986'da TÜBİTAK Bilim Ödülü'nü aldı. Aynı yıl İstanbul Teknik Üniversitesi Maden Fakültesi genel jeoloji anabilim dalında doçent oldu. 1988'de Neuchâtel Üniversitesi Fen Fakültesi'nden şeref bilim doktoru (Docteur ès sciences honoris causa) pâyesi aldı. Academia Europaea'ya 1990 yılında kabul edildi ve cemiyetin ilk Türk üyesi oldu. Aynı yıl Avusturya Jeoloji Servisi muhabir üyesi, 1991 yılında ise Avusturya Jeoloji Derneği şeref üyesi oldu. Yine 1991 yılında Kültür Bakanlığı'nın "bilgi çağı ödülü"nü kazandı.

1992 yılında İstanbul Teknik Üniversitesi Maden Fakültesi genel jeoloji anabilim dalında profesörlüğe terfî etti. 1993 yılında Türkiye Bilimler Akademisi'nin en genç kurucu üyesi oldu ve akademi konseyine seçildi. Aynı yıl TÜBİTAK Bilim Kurulu üyesi oldu. 1994 yılında Rusya Doğa Bilimleri Akademisi üyeliğine, Fransız ve Amerikan jeoloji dernekleri şeref üyeliğine seçildi. Ayrıca kendisine Fransız Fizik Cemiyeti ve École Normale Supérieure Vakfı tarafından Rammal Madalyası verildi. Şengör 1997 yılında, Fransız Bilimler Akademisi tarafından yerbilimleri dalında büyük ödül (Lutaud Ödülü) ile taltif edildi. 1998 Mayıs ayı içerisinde Şengör, Collège de France'da misafir profesör olarak bir kürsü işgal etti. Burada "19'uncu yüzyılda tektoniğin gelişmesine Fransız jeologlarının katkısı" konulu bir ders verdi ve 28 Mayıs 1998'de Collège de France'ın madalyasını aldı. 1999'da Londra Jeoloji Cemiyeti kendisine Bigsby Madalyasını tevcih etti. 2000 yılının Nisan ayında Amerika Birleşik Devletleri Ulusal Bilimler Akademisi yabancı üyeliğine seçilen ilk Türk oldu.[2] Rusya Bilimler Akademisi'ne Fuad Köprülü'den sonra seçilen ikinci Türk'tür. Ayrıca 2013 yılında Leopoldina Doğa Araştırıcıları Akademisi üyeliğine seçilmiştir.[6]

Şengör, jeolojide bilhassa yapısal yerbilim ve tektonik dallarındaki çalışmaları ile ün yapmıştır. Şerit kıtaların dağ kuşaklarının yapısına etkisini ortaya koymuş ve Kimmer Kıtası adını verdiği bir şerit kıta keşfetmiştir. Orta Asya’nın jeolojik yapısını ortaya çıkarmış, kıta-kıta çarpışmasının ön ülkeleri nasıl etkilediği meselesini çözmüştür. Yücel Yılmaz ile birlikte, Levha tektoniği içinde Türkiye'nin yerini değerlendiren ve atıf klasiği haline gelen bir makale yazmıştır. Jeoloji ve tektonik konularında 6 kitap, 175 bilimsel makale, 137 tebliğ özeti, pek çok popüler bilim makalesi, tarih ve felsefe ile ilgili de iki kitap ve 300’e yakın deneme yazısı yayımlamıştır. ABD, Rusya, Avrupa ve Almanya'nın bilimler akademisine üye olan Şengör'ün yayımlanmış 1826 makalesi vardır ve bu makalelere 12658 atıf yapılmıştır. Bunların 1997-1998 yılları arasında Cumhuriyet Bilim Teknik dergisindeki "Zümrütten Akisler" köşesinde çıkmış olanları Yapı Kredi Yayınları tarafından 1999'da "Zümrütnâme" başlığı altında kitaplaştırılmıştır.

Fransa, Birleşik Krallık, Avusturya ve Amerika Birleşik Devletleri'nde misafir öğretim üyesi olarak çalışmalarda bulunan Şengör, Collège de France dışında Birleşik Krallık'ta Oxford (Royal Society Araştırıcı bursuyla), ABD'de California Institute of Technology (Moore Distinguished Scholar olarak) ve Avusturya'da Salzburg Lodron-Paris Üniversitesi'nde misafir profesörlük yapmıştır. Şengör ayrıca pek çok uluslararası dergide editör, yardımcı editör ve yayın kurulu üyeliği yapmıştır ve yapmaktadır.

Celal Şengör, ileri seviyede İngilizce, Fransızca ve Almanca bildiğini beyan etmekle birlikte; Felemenkçe, İtalyanca, Portekizce, İspanyolca ve Osmanlı Türkçesini okuyabildiğini de söylemiştir.

Tartışmalar[değiştir | kaynağı değiştir]

Celâl Şengör zaman zaman yaptığı tarihi ve siyasi açıklamalarla gündeme gelmiştir. Şengör, 8 Mart 2018 tarihinde dünyanın ilk atlası olarak bilinen el yazması “Tabula Peutingeriana” isimli eserin tanıtım toplantısında, Piri Reis’in hayatındaki en büyük talihsizliği Kanuni Sultan Süleyman gibi bir salağın zamanında doğmuş olmasıdır. Fatih zamanında Piri Reis olaydı inanır mısınız bugün bizim sömürge imparatorluğumuz vardı. ifadelerini kullanmıştır. Daha sonra "Kanuni salağın tekiydi." diyen Prof. Şengör, Bir deneydi ama özür dilerim. ifadelerini kullandı.[7][8][9][10]

Celâl Şengör’ün Azerbaycan’da bir grup öğrenciyle sohbet ettiği sırada söylediği En cahil Türkler Müslüman olan Türklerdir. Osmanlı Devleti, benim kanaatimce, Türk tarihinin en alt noktasıdır. Yani orada Osmanlılar, ne eğitime önem verdiler ne bir şeye önem verdiler.[11][12] ifadeleri, bilim camiasının ve tarihçilerin tepkisini çekti. Bunlardan birisi olan, Marmara Üniversitesi'nden Prof. Dr. Mustafa Küçükaşçı, Böyle bir sonuca ulaşmak bilim tarihine aykırı. Bu konuda yeterli araştırma var mı ki bu sonuca ulaşılsın. Anadolu’da yaşayan halkların dilleri, sosyal durumları, imar durumları hakkında yeterli bilgi sahibi değiliz. Araştırma yok bu konuda. Türkler Anadolu’ya gelmeden önce kaç eğitim kurumu vardı, Türkler geldikten sonra kaç medrese açıldı? Anadolu’ya gelen bilim insanlarının Maveraünnehir’den geldiğini biliyorduk. Son dönemdeki araştırmalar Irak’tan da çok sayıda ilim irfan sahibi insanın geldiğini ortaya koyuyor. Tarih perspektifiyle bu değerlendirmeyi yapmak lazım. Türkler İslamiyet ile birlikte medenileşti, şehirleşti. İslamiyete girmeseler göçebe topluluk olarak kalırdı. İslamiyet Arapları da medenileştirdi. Yakın zamanda kaybettiğimiz Prof. Dr. Haluk Dursun’un sözüdür; milletler edep ile devletler erkan ile ayakta durur. Osmanlılar bunun en güzel örneğidir.[12][13][14] yorumuyla Şengör'ün bu sözlerini eleştirmiştir.

Öte yandan İlber Ortaylı, Şengör için "geniş bir tarih bilgisi vardır" demiştir.[15] İlber Ortaylı ayrıca, Şengör'ün bu konudaki yorumları hakkında "Celal Şengör'ü Türkiye'den kovalamayı düşünüyorsanız çok ayıp edersiniz." diyerek Şengör'ü savundu.[16]

Özel hayatı[değiştir | kaynağı değiştir]

Ailesi[değiştir | kaynağı değiştir]

Şengör 1986 yılında Oya Maltepe ile evlenmiştir. Tek çocuğu olan oğlu H. C. Asım Şengör 1989 yılında dünyaya gelmiştir.[17]

Jeoloji merakı[değiştir | kaynağı değiştir]

Jeolojiye olan merakının nasıl başladığı, "Bir Bilim Adamının Serüveni" adlı kitapta, Şengör’ün "Ben jeolojiyi küçük yaştan yani Jules Verne’in Arzın Merkezine Seyahat kitabını okuduğum günden itibaren sevmeye başladım. Hemen arkasından Denizler Altında Yirmi Bin Fersah’ı okudum. Onu da okuduktan sonra kendi kendime, ‘Adam olmak demek, Jules Verne’in tarif ettiği gibi olmak demektir’ diye düşündüm. Bana jeolojiyi Jules Verne sevdirdi..." şeklindeki ifadeleriyle anlatılmıştır.[18] Bir röportajında kendisine ait kütüphanesinde 30.000'in üzerinde kitabı olduğunu söylemiştir.[19]

Sağlık durumu[değiştir | kaynağı değiştir]

Celâl Şengör'e hafif Asperger teşhisi konulmuştur ve bunu şu sözlerle anlatmaktadır: "Ben de hafif Aschberger ile teşhis edilmiş bir insanım. Ve bu özelliğime şükran borçluyum. Otistik olmasaydım bilimde elde ettiğim başarıları elde edemezdim."[20]

Etnik kökeni[değiştir | kaynağı değiştir]

Celâl Şengör, katıldığı Tarih Notları adlı programda kökenini şu şekilde açıklamıştır: "Babaanneme bakıyorum; mavi göz, sapsarı saç, şahane bir endam; Sırp kızı. Gayet açık. Dedeme bakıyorum; tipik bir Arnavut, Sırp karışımı var belli. Anneanneme bakıyorum, tipik bir Helen. Hepsi de Türk. Pasaportlarında Türk yazıyor. (...) Bugün ben kendimi Türk milliyetçisi olarak tanımlarım. (...) Benim damarlarımda bir damla Türk kanı yok, ağabey. (...) Atatürk'ün milliyetçiliği, kardeşim. (...) Biz göçmen miyiz? Ya, biz burayı kuranlarız be! Biz olmasak Türkiye Cumhuriyeti olmayacaktı belki. Sevr'e hapsolmuş oturuyor olacaktık, değil mi? Ben burayı savunmak istiyorum. Çünkü biz vatan kaybetmiş insanların çocuklarıyız."[21]

Üye olduğu yerler[değiştir | kaynağı değiştir]

Çalıştığı üniversiteler[değiştir | kaynağı değiştir]

Kitapları[değiştir | kaynağı değiştir]

Kendi yazdıkları[değiştir | kaynağı değiştir]

  • "Zümrütname" (Yapı Kredi Yayınları, 1999)
  • "Hasan Ali Yücel ve Türk Aydınlanması" (TÜBİTAK Yayınları, 2001)
  • "Zümrüt Ayna: Bilimsel Düşünce Üzerine Denemeler" (Yapı Kredi Yayınları, 2003)
  • "Yaşamın evrimi fikrinin Darwin döneminin sonuna kadarki kısa tarihi" (İstanbul Teknik Üniversitesi Yayınları, 2004)
  • "99 Sayfada İstanbul Depremi" (İş Bankası Kültür Yayınları, 2006)
  • "Bilgiyle Sohbet - Popüler Bilim Yazıları" (İş Bankası Kültür Yayınları, 2014)
  • "Dahi Diktatör" (Ka Kitap, 2014)
  • "Aptalı Tanımak" (Ka Kitap, 2015)
  • "Newton Neden Türk Değildi?" (Ka Kitap, 2015)
  • "Bir Toplum Nasıl İntihar Eder?" (Ka Kitap, 2016)
  • "Cehennemdeki Üniversiteliler" (Ka Kitap, 2016)
  • "Bilimin Büyüsü" (İnkılap Kitabevi, 2019)

Hakkında[değiştir | kaynağı değiştir]

  • "Bir Bilim Adamının Serüveni - Celal Şengör Kitabı" (Söyleşi: Sefa Kaplan) (İş Bankası Kültür Yayınları, 2010)

Katkıda bulundukları[değiştir | kaynağı değiştir]

  • "Pîrî Reis 1513 Dünya Haritası" (Boyut Yayıncılık, 2013)[27]

Ödülleri[değiştir | kaynağı değiştir]

Yurt dışında birçok üniversitede bulunmuş olan Prof. Şengör, birçok uluslararası ödülün de sahibidir. Ayrıca, TÜBİTAK Bilim Ödülü'nü kazanan en genç bilim adamıdır.[28] Ödüllerinin bazıları:

  • Londra Jeoloji Cemiyeti, Başkanlık Ödülü (1984)
  • TÜBİTAK, Bilim Ödülü (1986)
  • Neuchâtel Üniversitesi Fen Fakültesi, Şeref Bilim Doktoru (Docteur ès sciences honoris causa) (1988)
  • Kültür Bakanlığı, Bilgi Çağı Ödülü (1991)
  • Fransız Fizik Cemiyeti ve École Normale Supérieure Vakfı, Rammal Madalyası (1994)
  • Collège de France Madalyası (1998)
  • Londra Jeoloji Cemiyeti, Bigsby Madalyası (1999)[29]
  • Guztav-Steinman Madalyası (2010)[30]
  • Arthur Holmes Madalyonu[31][32]
  • Mary C. Rabbitt Jeoloji Tarihi ve Felsefesi Ödülü[33]
  • Eduard-Suess Madalyası (2020)[34]

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ "Celal Şengör Kimdir". timeturk.com. 24 Şubat 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 25 Şubat 2020. 
  2. ^ a b Celâl Şengör was elected a member of the U.S. National Academy of Sciences in 2000. Kaynak hatası: Geçersiz <ref> etiketi: "NAS" adı farklı içerikte birden fazla tanımlanmış (Bkz: Kaynak gösterme)
  3. ^ "Celal Şengör kimdir?". hurriyet.com. 2 Mart 2018. 24 Şubat 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 25 Şubat 2020. 
  4. ^ "Prof. Dr. A. M. Celâl Şengör". itu.edu.tr. 4 Ağustos 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 25 Şubat 2020.  Bilinmeyen parametre |= görmezden gelindi (yardım)
  5. ^ Kaplan, Sefa (2010). Bir Bilim Adamının Serüveni “Celâl Şengör Kitabı”. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları. s. 3. ISBN 9786053600046. 
  6. ^ "List of Members". Deutsche Akademie der Naturforscher Leopoldina - Nationale Akademie der Wissenschaften. 2012. 7 Mayıs 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Mayıs 2017. 
  7. ^ "Kanuni salağın tekiydi' diyen Prof. Şengör: Bir deneydi ama özür dilerim". sputniknews. 5 Mart 2018. 4 Şubat 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 4 Şubat 2020. 
  8. ^ http://www.cumhuriyet.com.tr/haber/turkiye/936420/prof-dr-celal-sengor-kanuni-sultan-suleyman-salagin-tekiydi.html
  9. ^ https://www.dailymotion.com/video/x6fifxw
  10. ^ https://tr.sputniknews.com/turkiye/201803021032467191-celal-sengor-kanuni-suleyman-salak/
  11. ^ https://t24.com.tr/video/prof-dr-celal-sengor-en-cahil-turkler-musluman-turklerdir-osmanli-devleti-turk-tarihinin-en-alt-noktasidir,24918
  12. ^ a b http://www.milliyet.com.tr/gundem/prof-dr-celal-sengorun-cahil-sozune-sert-tepki-6097574
  13. ^ https://www.cnnturk.com/turkiye/prof-dr-celal-sengorun-cahil-sozlerine-tepki
  14. ^ https://www.posta.com.tr/celal-sengorun-sozlerine-tepki-2225382
  15. ^ "İlber Ortaylı, Celal Şengör Hakkında - Geniş Bir Tarih Bilgisi Vardır". YouTube. 22 Şubat 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 4 Şubat 2020. 
  16. ^ https://odatv.com/celal-sengoru-turkiyeden-kovalamayi-dusunuyorsaniz-cok-ayip-edersiniz-15121928.html
  17. ^ "Arşivlenmiş kopya". 14 Mart 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 11 Nisan 2012. 
  18. ^ http://hurarsiv.hurriyet.com.tr/goster/printnews.aspx?DocID=17003241
  19. ^ http://www.ilab.org/eng/booksellers_main_page/collectors/celal.html
  20. ^ Hafif Bir Otistiğim. Imza: Celal Şengör. Aylin Anne, Hürriyet, 18 Ekim 2014. Erişim tarihi: 18 Temmuz 2017
  21. ^ "Damarlarımda bir damla Türk kanı yok ama ...". OdaTV, 3 Kasım 2018. Erişim tarihi: 15 Şubat 2020
  22. ^ https://bilimakademisi.org/bilim-akademisi-uyesi-a-m-celal-sengor-avusturya-bilimler-akademisine-the-austrian-academy-of-sciences-uye-secildi/
  23. ^ https://search.amphilsoc.org/memhist/search?creator=Celal%20Sengor;smode=advanced;f1-date=2004
  24. ^ https://bilimakademisi.org/celal-sengor-sirp-bilimler-akademisi-uyesi-secildi/
  25. ^ https://bilimakademisi.org/prof-dr-celal-sengor-leopoldina-doga-arastiricilari-akademisi-uyeligine-secildi/
  26. ^ "Şengör, A M Celâl". 
  27. ^ http://www.dr.com.tr/Kitap/P%C3%AEr%C3%AE-Reis-1513-Dunya-Haritasi/A-M-Celal-Sengor/Egitim-Basvuru/Gezi/Harita/urunno=0000000437527
  28. ^ http://www.kitapyurdu.com/kitap/default.asp?id=568856
  29. ^ http://www.biyografi.info/kisi/celal-sengor
  30. ^ "Arşivlenmiş kopya". 22 Mayıs 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 11 Nisan 2012. 
  31. ^ https://www.herkesebilimteknoloji.com/haberler/yerkure/prof-dr-celal-sengore-arthur-holmes-madalyasi
  32. ^ https://www.youtube.com/watch?v=sDc4IZiE3VM
  33. ^ https://www.geosociety.org/awards/17speeches/rabbitt.htm
  34. ^ "İTÜ Öğretim Üyesi Prof.Dr. Celal Şengör'e Eduard-Suess Madalyası". 

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]