İnanna

Vikipedi, özgür ansiklopedi

İnanna/İştar
Cennetin Kraliçesi
Seks, savaş, adalet ve politik güç tanrıçası
Ishtar on an Akkadian seal.jpg
Bir Akad İmparatorluğu mührü üzerinde yer alan Tanrıça İştar, MÖ 2350-2150. Mühürde boynuzlu bir miğfer takan ve sırtında silahlar taşıyan İştar, tasma takılı bir aslanı ayakları altına almaktadır.
Yaşadığı yer Cennet
Gezegeni Venüs
Sembolleri kanca şeklindeki kamış düğümü, sekiz köşeli yıldız, aslan, rozet, güvercin
Bineği Aslan
Kişisel bilgileri
Eşi Çoban Dumuzid; Zababa; isimsiz birçok kişi daha
Çocukları genellikle yok ancak nadiren de olsa Lulal ve/veya Şara veya Nanaya
Ebeveynleri
  • Uruk geleneğine göre: An ve bilinmeyen bir anne
  • İsin geleneğine göre: Nanna ve Ningal
  • Diğer geleneklere göre: Enlil ve bilinmeyen bir anne
    veya Enki ve bilinmeyen bir anne[1][2]
Kardeşleri
  • Utu/Şamash (ikiz kardeşi)
  • İnanna'nın İnişi eserinde: Ereşkigal (ablası)
  • Bazı geleneklerde: İşkur/Hadad (erkek kardeşi)
Karşılıkları
Yunan karşılığı Afrodit, Athena[3][4][5]
Roma karşılığı Venüs, Minerva[3][4][5]
Kenan karşılığı Astarte
Huri karşılığı Šauška
Elam karşılığı Pinikir

İnanna (Sümerce𒀭𒈹 Dinanna, ayrıca 𒀭𒊩𒌆𒀭𒈾 Dnin-an-na[6][7]); aşk, güzellik, seks, savaş, adalet ve siyasi güçle ilişkilendirilen antik Mezopotamya tanrıçasıdır. Sümerlerde kendisine "İnanna" adıyla ibadet edilirken daha sonraki dönemlerde Akad, Babil ve Asurlular tarafından İştar (Dištar)[6] olarak tanımlanmıştır. Ana tapınma merkezi Uruk'taki Eanna Tapınağı'nın koruyucu tanrıçası olan İnanna, "Cennetin Kraliçesi" olarak anılmıştır. Venüs gezegeniyle ilişkilendirilmiş ve aslan ile sekiz köşeli yıldız, en belirgin sembolü olmuştur. İştar'ın kocası, daha sonraki dönemlerde Tammuz olarak anılacak olan Tanrı Dumuzid iken yardımcısı (sukkal) ise sonraki dönemlerde erkek tanrılar İlabrat ve Papsukkal ile bir tutulacak olan Ninşubur'dur.

İnanna'ya Sümerlerde en erken Uruk Dönemi'nin (MÖ 4000-3100) başlarında tapınılırken Akad Kralı Sargon'un bölgeyi ele geçirmesinden önce kendisine tapınma pek yaygın değildi. Sargon sonrası dönemde ise Mezopotamya'da tapınaklarıyla Sümer panteonunda en çok saygı duyulan tanrılardan biri hâline gelmiştir.[8][9] Çeşitli cinsel ayinlerle ilişkilendirilme ihtimali olan İnanna/İştar kültü, bölgedeki Sümerleri özümseyen ve başarılı olan Doğu Sami diline mensup kişiler (Akadlar, Asurlar] ve Babilliler) tarafından devam ettirilmiştir. Özellikle Asurlar tarafından sevilmiş hatta sıralamada millî tanrıları Aşur'un da önüne geçerek panteonlarındaki en parlak tanrı olmuştur. Tanah'ta İnanna/İştar'dan üstü kapalı bir şekilde bahsedilmiş ve Ugaritli Ashtart ile ilerleyen dönemlerde muhtemelen Yunan Tanrıçası Afrodit'in gelişimini etkileyecek olan Fenikeli Astarte'yi büyük ölçüde etkilemiştir. İnanna'ya tapınma, Hristiyanılığın doğuşuyla MS 1 ila 6. yüzyıl arasında yavaş yavaş ortadan kalkmıştır.

İnanna, diğer Sümer tanrılarına göre daha fazla mitlerde yer almaktadır.[10][11][12] Ayrıca, yalnızca Nergal ile karşılaştırılabilecek kadar benzersiz bir şekilde yüksek sayıda sıfata ve alternatif isme sahip olmuştur.[13] Mitlerinin çoğu, diğer tanrıların alanlarını ele geçirmesini içerir. Uygarlığın tüm olumlu ve olumsuz yönlerini temsil eden me'leri Bilgelik Tanrısı Enki'den çaldığına; Eanna tapınağını ise Gökyüzü Tanrısı An'dan aldığına inanılmıştır. İkiz kardeşi Utu'nun (daha sonra Şamaş olarak anılacaktır) ile birlikte İnanna, ilahi hükmün uygulayıcı olmuştur. Otoritesine meydan okuduğu için Ebih Dağı'nı yıkmış, uykudayken kendisine tecavüz eden Bahçıvan Şukaletuda'ya öfkeyle saldırmış, Dumuzid'i öldürdüğü için haydut kadın Bilulu'nun izini arayıp bularak ilahi adaletle Bilulu'yu öldürmüştür. Gılgamış Destanı'nın standart Akadca versiyonunda İştar, Gılgamış'tan eşi olmasını ister fakat reddedilince Enkidu'nun ölümüyle sonuçlanan Gök Boğası'nı serbest bırakır ve bu da Gılgamış'ın ölümsüzlüğü aramasıyla sonuçlanır.

İnanna/İştar'ın en ünlü miti, İnanna/İştar'ın antik Mezopotamya yeraltı dünyası Kur'a inişinin ve oradan geri dönüşünün hikâyesidir. Bu mite göre yeraltı dünyasının kraliçesi olan ablası Ereşkigal'in topraklarını fethetmeye çalışır, buna karşılık yeraltı dünyasının yedi yargıcı tarafından kibirden (hybris) suçlu sayılır ve vurularak öldürülür. Üç gün sonra, Ninşubur tüm tanrılara İnanna'yı geri getirmeleri için yalvarır ancak İnanna'yı kurtarmak için iki cinsiyetsiz varlık gönderen Enki dışında hepsi kendisini reddeder. İnanna'ya yeraltı dünyasının dışına kadar eşlik ederler ancak yeraltı dünyasının koruyucuları olan galla, İnanna yerine kocası Dumuzid'i yeraltı dünyasına sürükler. Sonuç olarak Dumuzid'in yılın yarısı için cennete dönmesine izin verilirken Dumuzid'in kız kardeşi Geştinanna, diğer yarısı için yeraltı dünyasında kalır ve bu da mevsim döngüsünü meydana getirir.

Etimolojisi[değiştir | kaynağı değiştir]

Uruk Vazosu'nda tasvir edilen İnanna, adakları kabul ederken; yaklaşık olarak MÖ 3200-3000.

İnanna ve İştar başlangıçta ayrı, ilgisiz iki tanrıyken[14][15][1][16][17] Akadlı Sargon'un saltanatı sırasında birbirleriyle denk hâle getirilmiş ve iki farklı isim altında fiilen aynı tanrıça olarak kabul edilmiştir.[14][15][1][16][17] İnanna'nın adı, "Cennetin Hanımı" anlamına gelen Sümercedeki nin-an-ak ifadesinden türemiş olabilir[18][19] fakat "İnanna" (𒈹) çivi yazısı işareti, "cennet" (Sümerce: an; Çivi yazısı: 𒀭 AN) ile "hanım" (Sümerce: nin; Çivi yazısı: 𒊩𒌆 SAL.TUG2) işaretlerinin birleşiminden oluşmamaktadır.[19][18][20] İnanna'nın adından kaynaklanan bu zorluklar; bazı erken Asurbilimcileri, İnanna'nın başlangıçta bir Proto-Fırat tanrıçası olabileceğini ve ancak daha sonra Sümer panteonuna kabul edildiğini öne sürmeye yöneltmiştir.[19] Güney Irak'ta Sümerceden önce bir Proto-Fırat alt tabaka dilinin olduğu görüşü, modern Asurologlar tarafından geniş çapta kabul görmemektedir.[21]

İştar adı; Akad, Asur ve Babil'de hem Sargon öncesi hem de Sargon sonrası dönemlerde kişisel isimlerde bir unsur olarak ortaya çıkar.[22] Bu ad, Sami kökenlidir[23][22] ve muhtemelen etimolojik olarak daha sonraki Ugarit ve Güney Arabistan yazıtlarında bahsedilen Batı Sami Tanrısı Attar'ın adıyla ilişkilidir.[23][22] Sabah yıldızı, savaş sanatlarına başkanlık eden bir erkek tanrı; akşam yıldızı ise aşk sanatlarına başkanlık eden bir kadın tanrı olarak düşünülmüş olabilir.[22] Akad, Asur ve Babiller döneminde erkek tanrının adı, sonuç olarak kadın muadilinin adının yerini almış[17] fakat İnanna ile olan yaygın bağdaşma nedeniyle, tanrının adı eril formda olmasına rağmen dişi form ile kalmıştır.[17]

Kökenleri ve gelişimi[değiştir | kaynağı değiştir]

İnanna'ya sunulan adakların tasvir edildiği Uruk Vazosu, MÖ 3200-3000.[24]

İnanna, güç alanının diğer herhangi bir tanrınınkinden daha farklı ve çelişkili yönler içermesi gerçeğinden dolayı birçok eski Sümer bilim insanı için bir sorun teşkil etmiştir. [25] Kökenleri ile ilgili iki büyük teori öne sürülmüştür:[26] İlk açıklama, İnanna'nın tamamen farklı alanlara sahip, daha önce ilişkisiz birkaç Sümer tanrısı arasındaki bir senkretizm sonucu ortaya çıktığını ileri sürerken[26] ikinci açıklama ise İnanna'nın Sümer panteonunun tam olarak yapılmasıyla panteona sonradan giren ve henüz diğer tanrılara verilmemiş tüm rolleri üstlenen bir Sami tanrısı olduğunu ileri sürer.[27]

Uruk Dönemi'ne (y. MÖ 4000 - y. MÖ 3100) kadar giden erken bir tarihte İnanna, zaten Uruk şehriyle ilişkilendirilmiştir.[1] III. Uruk Dönemi’nin kült nesnelerinin yer aldığı yerde bulunan Uruk Vazosu’nda çanaklar, kaplar ve çiftlik ürünleri içeren sepetler gibi çeşitli nesneleri taşıyan[28] ve koyun ile keçileri yüzü hükümdara dönük olan bir kadın figürüne getiren bir dizi çıplak adam tasvir edilmiştir.[29] Kadın, İnanna'nın kapı direğinde bükülmüş iki kamış simgesinin önünde dururken[29] erkek figür, bir kutu ve kâse yığını tutar, daha sonraki çivi yazısı işareti En'i veya tapınağın baş rahibini gösterir.[30]

Cemdet Nasr Dönemi'ne (y. MÖ 3100 – y. MÖ 2900) ait mühür baskıları; Ur, Larsa, Zabalam, Urum, Arina ve muhtemelen Keş dahil olmak üzere çeşitli şehirleri temsil eden sabit bir sembol dizisini gösterir.[31] Bu liste, muhtemelen İnanna'ya Uruk'ta onun kültünü destekleyen şehirlerden gelen katkıların raporunu yansıtmaktadır.[31] Ur'daki Erken Hanedanlık Dönemi'nin I. evresinden (y. MÖ 2900 - y. MÖ 2350) itibaren İnanna'nın rozet sembolü ile birlikte çok sayıda benzer mührü keşfedilmiştir.[31] Bu mühürler, İnanna’nın kültü için ayrılan malzemeleri korumak için depoları kilitlemek için kullanılmıştır.[31]

İnanna adına MÖ 2600 dolaylarında Kiş Kralı Aga adına bir boncuk ya da MÖ 2400 dolaylarında Kral Lugal-kisalsi'nin bir tableti gibi çeşitli yazıtlar bilinmektedir:

BM 91013 Tablet dedicated by Lugal-tarsi.jpg

"Tüm ülkelerin kralı An için ve (...) kraliçesi İnanna için Kiş Kralı Lugal-kisalsi, avlunun duvarını inşa etti."

—Lugal-kisalsi Yazıtı[32]

Akad döneminde (y. MÖ 2334 – MÖ 2154) ise Akadlı Sargon'un fetihlerinden sonra İnanna ve İştar, o kadar kapsamlı bir şekilde birleştirildi ki fiilen aynı kişi olarak kabul edildi.[15][17] Sargon'un kızı Akad şairi Enheduanna, İnanna'ya onu İştar ile özdeşleştiren sayısız ilahiler yazmıştır.[15][33] Sargon; İnanna ve An'ı otoritesinin kaynağı olarak ilan etmiştir.[34] Bunun bir sonucu olarak[15] İnanna/İştar'ın kültünün popülaritesi artmıştır.[15][1][16] Ebla'nın ilk kazılarında yer alan Alfonso Archi, İştar'ın aslen Fırat Vadisi'nde tapılan bir tanrıça olduğunu varsayar ve İştar'la çöl kavağı arasındaki bir ilişkinin hem Ebla hem de Mari'den gelen en eski metinlerde doğrulandığına işaret eder.[35]

İbadet[değiştir | kaynağı değiştir]

Sargon öncesi dönemde İnanna kültü oldukça sınırlıyken Sargon'un saltanatından sonra İnanna, hızla Sümer panteonunda en çok saygı duyulan tanrılardan biri haline gelmiştir.[15][12][20][9] İnanna'ya ait Nippur, Lagaş, Şuruppak, Zabalam ile Ur'da tapınaklar vardı[15] fakat tanrıçanın ana kült merkezi, adı "Cennetin Evi" (Sümerce: e2-anna; Çivi yazısı: 𒂍𒀭 E2.AN)[a] anlamına gelen Uruk'taki Eanna tapınağıydı.[15][37][19][b] Bu MÖ dördüncü binyıl kentinin esas koruyucu tanrısı muhtemelen An idi.[19]

Dipnotlar[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ é-an-na anlamı: "ibadethane" ("ev" + "Cennet" ["An"] + genitif hâl)[36]
  2. ^ Günümüzde Varka, İncilsel olarak Erech.

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ a b c d e Black & Green 1992, s. 108.
  2. ^ Leick 1998, s. 88.
  3. ^ a b Penglase 1994, s. 235.
  4. ^ a b Deacy 2008, ss. 20–21, 41.
  5. ^ a b Penglase 1994, ss. 233–325.
  6. ^ a b Heffron 2016.
  7. ^ "Sumerian dictionary". oracc.iaas.upenn.edu. 
  8. ^ Wolkstein & Kramer 1983, s. xviii.
  9. ^ a b Nemet-Nejat 1998, s. 182.
  10. ^ Wolkstein & Kramer 1983, s. xv.
  11. ^ Penglase 1994, ss. 42–43.
  12. ^ a b Kramer 1961, s. 101.
  13. ^ F. Wiggerman, Nergal A. philologisch [in:] Reallexikon der Assyriologie und vorderasiatischen Archäologie vol. 9, 1998, s. 216
  14. ^ a b Mark 2011.
  15. ^ a b c d e f g h i Leick 1998, s. 87.
  16. ^ a b c Wolkstein & Kramer 1983, ss. xviii, xv.
  17. ^ a b c d e Collins 1994, ss. 110–111.
  18. ^ a b Leick 1998, s. 86.
  19. ^ a b c d e Harris 1991, ss. 261–278.
  20. ^ a b Wolkstein & Kramer 1983, ss. xiii–xix.
  21. ^ Rubio 1999, ss. 1–16.
  22. ^ a b c d Collins 1994, s. 110.
  23. ^ a b Leick 1998, s. 96.
  24. ^ Suter 2014, s. 51.
  25. ^ Vanstiphout 1984, ss. 225–228.
  26. ^ a b Vanstiphout 1984, s. 228.
  27. ^ Vanstiphout 1984, ss. 228–229.
  28. ^ Suter 2014, s. 551.
  29. ^ a b Suter 2014, ss. 550–552.
  30. ^ Suter 2014, ss. 552–554.
  31. ^ a b c d Van der Mierop 2007, s. 55.
  32. ^ Maeda, Tohru (1981). ""King of Kish" in Pre-Sargonic Sumer". Orient: The Reports of the Society for Near Eastern Studies in Japan. 17: 8. 
  33. ^ Collins 1994, s. 111.
  34. ^ Mark 2017.
  35. ^ A. Archi, The Gods of Ebla [in:] J. Eidem, C.H. van Zoest (ed.), Annual Report NINO and NIT 2010, 2011, s. 3
  36. ^ Halloran 2009.
  37. ^ Black & Green 1992, ss. 108–109.

Bibliyografi[değiştir | kaynağı değiştir]

Ek okumalar[değiştir | kaynağı değiştir]