Roman Polański

Wikipedia open wikipedia design.

Roman Polański
Ilustracja
Roman Polański (2011)
Prawdziwe imię i nazwisko Rajmund Roman Thierry Polański
Imię i nazwisko przy narodzeniu Raymond Thierry Liebling
Data i miejsce urodzenia 18 sierpnia 1933
Paryż
Zawód reżyser, scenarzysta, aktor, producent filmowy
Współmałżonek Barbara Kwiatkowska
(1959–1962)
Sharon Tate
(1968–1969)
Emmanuelle Seigner
(od 1989)
Lata aktywności od 1954
Odznaczenia
Złoty Medal „Zasłużony Kulturze Gloria Artis”

Roman Polański (właśc. Rajmund Roman Thierry Polański[1], również Roman Raymond Polanski, początkowo jako Raymond Thierry Liebling; ur. 18 sierpnia 1933 w Paryżu) – wybitny polsko-francuski twórca filmowy, reżyser i scenarzysta[2], a także aktor oraz producent filmowy pochodzenia żydowskiego.

W trakcie II wojny światowej wraz z częścią swej rodziny przetrwał Zagładę Żydów. Po wojnie studiował reżyserię w Państwowej Wyższej Szkole Filmowej w Łodzi. Pierwsze uznanie krytyków zdobył za sprawą krótkometrażowego filmu Dwaj ludzie z szafą (1958) oraz pełnometrażowego debiutu Nóż w wodzie (1962), za który otrzymał nominację do Oscara za najlepszy film nieanglojęzyczny. Krytyka debiutu Polańskiego przez władze komunistyczne za promowanie zachodnich wzorców zmusiła go do wyjazdu z Polski.

Następne filmy kręcił w Wielkiej Brytanii, we Francji, a także w Stanach Zjednoczonych. Zdobył renomę sprawnego twórcy kina gatunkowego za sprawą thrillerów psychologicznych Wstręt (1965), Matnia (1966), Lokator (1976), Śmierć i dziewczyna (1993) oraz Autor widmo (2010). Sławę przyniosły mu także komediowy horror Nieustraszeni pogromcy wampirów (1967), horror Dziecko Rosemary (1969) oraz czarny kryminał Chinatown (1974). Dramat wojenny Pianista (2002) zapewnił mu Złotą Palmę oraz Oscara za najlepszą reżyserię. Polański przewodniczył również jury konkursu głównego na 44. MFF w Cannes (1991) oraz na 53. MFF w Wenecji (1996). Jest członkiem Stowarzyszenia Filmowców Polskich[3].

Od 1977 zmaga się z konsekwencjami procesu sądowego, wytoczonego mu w sprawie gwałtu na trzynastolatce, w wyniku którego postanowił emigrować w 1978 ze Stanów Zjednoczonych do Francji. Kilkakrotnie bez powodzenia podejmowane były próby ekstradycji Polańskiego do USA.

Młodość[edytuj | edytuj kod]

Urodził się 18 sierpnia 1933 w Paryżu jako Raymond Thierry Liebling[4]. Był synem Mojżesza Lieblinga (1903–1983[5]) i Belli (Buli) Katz-Przedborskiej (1900–1943). Ojciec późniejszego reżysera był Polakiem żydowskiego pochodzenia. Urodził się w Krakowie, a pod koniec lat 20. wyjechał do Paryża, by zostać malarzem. Rodzice Belli pochodzili z Rosji – jej ojciec był Żydem, a matka katoliczką. Rodzina Belli była dobrze sytuowana. Bella mieszkała początkowo w Polsce, a później w Paryżu, gdzie wyszła za mąż i gdzie urodziła się przyrodnia siostra Raymonda – Annette. Bella rozwiodła się z pierwszym mężem, po tym jak nawiązała romans z Mojżeszem Lieblingiem, z którym wzięła jesienią 1932 ślub cywilny. Mojżesz i Bella Lieblingowie nie byli osobami religijnymi[6][7].

Na początku 1937 Lieblingowie przeprowadzili się do Krakowa[7][8]. Miało to ich uchronić przed narastającymi nastrojami antysemickimi we Francji[6]. Zamieszkali w kamienicy przy ulicy Bolesława Komorowskiego 9[9][8]. Bella Liebling była elegancko ubraną kobietą, miała cienkie brwi wygięte w łuk, a usta malowała na czerwono[a][11]. Mojżesz Liebling, który nie odniósł sukcesu jako malarz i zajmował się m.in. produkcją popielniczek z tworzywa sztucznego, był człowiekiem opryskliwym wobec syna i Annette[12]. Romek (tak nazywano chłopca w Polsce[11]) był trudnym i drażliwym dzieckiem, często się dąsał i wybuchał gniewem[7]. Pierwszy film, jaki zapamiętał, to Zakochani, na który wybrał się do kina z siostrą[13].

Brama prowadząca do krakowskiego getta (ok. 1941)

Po wybuchu II wojny światowej sytuacja rodziny znacznie się pogorszyła – Mojżesz Liebling pozostał w Krakowie, a żonę, syna i pasierbicę wysłał do Warszawy[11]. Wkrótce jednak wszyscy razem zamieszkali u Marii Liebling (babki Romka) na Kazimierzu, a Romek podjął naukę w szkole[14]. Tam najbardziej zainteresował go epidiaskop i to jak działa ten mechanizm[13][15]. Po kilku tygodniach przestał uczęszczać na zajęcia, po tym jak władze okupacyjne zabroniły dzieciom żydowskim nauki w szkole[b]. Lieblingowie trafili do utworzonego na Podgórzu getta krakowskiego i zamieszkali na rogu ulic Parkowej i Rękawki[16], dzieląc mieszkanie z innymi rodzinami. Matka Romka pracowała jako sprzątaczka na Wawelu, zamienionym na siedzibę generalnego gubernatora Hansa Franka. W lutym 1943 Bellę i Marię Liebling wywieziono do Auschwitz-Birkenau, gdzie zginęły[17].

Często wychodził z getta na aryjską stronę przez dziury w ogrodzeniu z drutu kolczastego[15], co ułatwiał mu jego aryjski wygląd[18]. Czasem przyglądał się propagandowym pokazom i projekcjom niemieckich kronik filmowych[15]. Był świadkiem likwidacji getta 13 marca 1943. Mojżesz Liebling umożliwił synowi ucieczkę, robiąc rano dziurę w ogrodzeniu, a na jego schronienie w katolickiej rodzinie przeznaczył posiadane oszczędności[19]. Chłopiec początkowo ukrywał się jako Roman Wilk u rodziny Wilków (z którą miał być rzekomo daleko spokrewniony), która przekazała go innej krakowskiej rodzinie – Putków. Począwszy od lata 1943 mieszkał w oddalonej o około trzydzieści kilometrów od Krakowa wsi Wysoka w powiecie wadowickim, w chacie rodziny Buchałów na zboczu góry Mosiórka. Ukrywał się tam do jesieni 1944, po czym ponownie wrócił do Krakowa, do rodziny Putków[20][21]. Po wkroczeniu Armii Czerwonej do Krakowa 19 stycznia 1945 przez pewien czas błąkał się po mieście[22]. Zamieszkał następnie u spotkanego przypadkowo na ulicy stryja Stefana Lieblinga, a gdy stosunki między nimi uległy pogorszeniu u innego stryja – Dawida Lieblinga[c], dzielącego mieszkanie z rodziną Horowitzów, w tym z Ryszardem Horowitzem (ur. 1939)[24][18].

Roman Polański i fotografik Ryszard Horowitz na planie filmu Polański, Horowitz. Czarodzieje z getta w krakowskiej synagodze (2017). (Polański i Horowitz mieszkali razem przez pewien czas po wojnie)

Mojżesz Liebling, który trafił do obozu koncentracyjnego w Mauthausen-Gusen, przeżył wojnę[25]. 21 grudnia 1946 ożenił się z Wandą Zajączkowską, a pod jej wpływem zmienił nazwisko i odtąd znany był jako Ryszard Polański – Roman także zmienił nazwisko na Polański, ale przez pewien czas po wojnie używał jeszcze nazwiska Wilk. Wojnę przeżyła też Annette, która wróciwszy z obozu w Auschwitz wyjechała do Paryża[26]. Roman, bliżej związany z matką, a w czasie wojny przyzwyczajony do samodzielności, nie utrzymywał bliskich relacji ani z ojcem, ani z młodą macochą i mieszkał nie z nimi, a w pokojach wynajmowanych u różnych rodzin[26].

Mimo korepetycji, miał słabe oceny w szkole, uzyskiwał jednak bardzo dobre oceny z rysunków[23]. Po szkole podstawowej, przez pewien czas, ku zadowoleniu ojca, uczęszczał do górniczej szkoły zawodowej, aby zostać elektrotechnikiem, lecz nie miał motywacji do nauki[27]. Dlatego w 1951 przeniósł się do Państwowego Liceum Sztuk Plastycznych w Krakowie, skąd został wydalony w lutym 1952[28], po tym, jak popadł w konflikt z dyrektorem szkoły, Włodzimierzem Hodysem[29]. Naukę kontynuował jako wolny słuchacz w liceum plastycznym w Katowicach, dokąd dojeżdżał z Bytomia[30]. Zdał tam maturę, mimo że przewodniczącym komisji maturalnej został Hodys, który po tygodniu wyczerpujących egzaminów kazał Polańskiemu przyjechać do Krakowa po świadectwo maturalne, a następnie rzucił je mu bez słowa przez biurko[18].

Latem 1945 wstąpił do harcerstwa, gdzie, mimo drobnej budowy ciała, zyskał uznanie wśród opiekunów i kolegów dzięki swojej energii [23]. Na letnim obozie na Pomorzu w 1946 zdobył popularność, opowiadając przy ognisku historie i odgrywając sceny – jak przyznał w autobiografii z 1984 – odkrył wtedy swoje powołanie[31]. Był również zafascynowany kinem i teatrem; wraz z nowo poznanym przyjacielem Piotrem Winowskim kolekcjonował plakaty, programy z fotosami oraz streszczeniami filmów[32]. Po wojnie początkowo planował jednak związać swą przyszłość z zawodowym kolarstwem i przez kilka lat z zaangażowaniem trenował jazdę na rowerze, głównie na trasie Kraków-Zakopane. Ze sportu zrezygnował po traumatycznym przeżyciu w czerwcu 1949, kiedy krakowski seryjny morderca Janusz Dziuba[d] zwabił go w odludne miejsce pod pretekstem sprzedaży roweru, po czym ciężko pobił i okradł. Po długiej rekonwalescencji Polański zaniechał kolarstwa i skierował swe zainteresowania oraz plany wyłącznie ku grze aktorskiej[34][35].

Kariera filmowa[edytuj | edytuj kod]

Początki kariery aktorskiej[edytuj | edytuj kod]

W 1948 nawiązał kontakt z Marią Biliżanką, dyrektorką krakowskiego dziecięcego zespołu teatralnego „Wesoła Gromadka”. Znalazł się w zespole, a później grał także w Państwowym Teatrze Młodego Widza (obecnie Teatrze „Bagatela”), w którym występował w rolach Żaka w Farfurce królowej Bony (1948) w reżyserii Biliżanki oraz pastuszka Wani w Synu pułku (1948) w realizacji Józefa Karbowskiego. Ta ostatnia rola zapewniła mu wyróżnienie na warszawskim festiwalu sztuk radzieckich w 1950. Wystąpił również w sztuce Cyrk Tarabumba (1950) Gwidona Miklaszewskiego, wystawionej w Teatrze „Groteska”[36].

W 1953 zadebiutował jako aktor w epizodycznej roli „Małego” w drugiej noweli Jacek w reżyserii Konrada Nałęckiego, będącej częścią socrealistycznego filmu Trzy opowieści (1953)[37][38]. Mimo że film nie był znaczący, poznał dzięki niemu dziekana łódzkiej szkoły filmowej Antoniego Bohdziewicza (kierownika artystycznego filmu) i studenta tej szkoły Andrzeja Wajdę (który miał zrealizować czwartą nowelkę, ale do tego nie doszło[37]), a także miał możliwość przyglądać się jego powstawaniu[39][38]. Mimo to władze szkół aktorskich w Krakowie i Warszawie nie chciały go przyjąć, oficjalnie z powodu niewysokiego wzrostu i chłopięcego wyglądu, a nieoficjalnie zapewne także z powodu zuchwałości i przekory[39][40]. Aby uniknąć trzyletniej służby wojskowej, Polański próbował bezskutecznie dostać się na różne kierunki Uniwersytetu Jagiellońskiego i AWF w Krakowie. Następnie planował ucieczkę na Zachód – rozważał m.in. ucieczkę kajakiem na Bornholm, a także ukrycie się pod obiciem sufitu wagonu relacji MoskwaParyż[40][41].

Budynek łódzkiej szkoły filmowej, której studentem był Roman Polański

Dzięki roli Mundka w pełnometrażowym debiucie fabularnym Wajdy Pokolenie (1954) uniknął służby w wojsku. Następnie zagrał Adasia w Zaczarowanym rowerze (1955) Silika Sternfelda[39][42]. Wówczas zdecydował się zająć reżyserią. W 1954 został przyjęty na Wydział Reżyserii Państwowej Wyższej Szkoły Filmowej w Łodzi[39][42].

Studia w łódzkiej szkole filmowej i filmy krótkometrażowe[edytuj | edytuj kod]

Łódzka szkoła filmowa, założona w 1948, była oazą wolności w kraju rządzonym przez władze partii. Polański poznał tu nie tylko filmy radzieckich klasyków, stawiane studentom za wzór, ale też produkcje z Francji, Włoch, Wielkiej Brytanii i Stanów Zjednoczonych, niedostępne w polskich kinach. Największe wrażenie zrobiły na nim filmy twórców takich jak: Orson Welles (Obywatel Kane, 1941), Laurence Olivier (Hamlet, 1948), Carol Reed (Niepotrzebni mogą odejść, 1947, Trzeci człowiek, 1949), Lewis Milestone (Myszy i ludzie, 1939), Akira Kurosawa (Rashōmon, 1950), László Benedek, Elia Kazan, Billy Wilder, Fritz Lang, Luis Buñuel, Federico Fellini[43]. Nawiązał tu liczne przyjaźnie, także z artystami, z którymi współpracował później nie tylko w Polsce, ale i za granicą. Studiowali razem z nim m.in. Jakub Goldberg, Henryk Kluba, Andrzej Kondratiuk i Andrzej Kostenko. Zawierał też znajomości poza szkołą filmową – z tak różnymi osobami jak pianista jazzowy Krzysztof Komeda, pisarze Marek Hłasko i Jerzy Kosiński, czy znany z hulaszczego trybu życia Wojciech Frykowski[44][45].

Pierwszą etiudą nakręconą przez Polańskiego był Rower (1955), w którym wykorzystał wypadek sprzed kilku lat, kiedy został brutalnie pobity przez Janusza Dziubę. Film jednak nie zachował się do czasów współczesnych – wywołany w warszawskim laboratorium materiał został omyłkowo przesłany do Moskwy, gdzie zaginął[46][47]. Nakręciwszy później wprawki realizacyjne w postaci etiud Morderstwo (1956) oraz Uśmiech zębiczny (1957), dał się już wtedy poznać jako reżyser skoncentrowany na tematach takich jak przemoc, morderstwo oraz podglądactwo[48].

W 1957 odwiedził w Paryżu siostrę Annette, która była już mężatką i miała córkę[47]. Po powrocie do Łodzi imponował znajomością granych we Francji filmów i stał się wyrocznią w sprawach tańca i mody[49]. Wywołał skandal filmem Rozbijemy zabawę (1957) – przy kręceniu etiudy zorganizował zabawę taneczną dla kolegów ze studiów, a przed jej rozpoczęciem umówił się z bandą miejscowych chuliganów, żeby w odpowiednim momencie wtargnęli na teren szkoły i wszczęli bójkę. Całe zdarzenie nagrał na kamerze, a za eksperyment otrzymał naganę rady pedagogicznej[50][51]. Sam wystąpił w roli chuligana Małego w dyplomowym filmie Koniec nocy (1957) Juliana Dziedziny, Pawła Komorowskiego oraz Walenty Uszyckiej[52].

Pierwszym upublicznionym filmem Polańskiego była nakręcona w Gdańsku i Sopocie etiuda Dwaj ludzie z szafą (1958). Muzykę do niej skomponował Krzysztof Komeda, a w głównych rolach wystąpili Henryk Kluba i Jakub Goldberg. Polański zagrał natomiast jednego z chuliganów, atakujących w brutalny sposób pokojowo nastawionych mężczyzn dźwigających szafę[50]. Dzięki temu filmowi po raz pierwszy został nagrodzony na kilku festiwalach filmowych (m.in. w Brukseli, Oberhausen i San Francisco)[53]. Jego kolejnymi filmami krótkometrażowymi, opartymi na grotesce, były Gdy spadają anioły (1959) i Lampa (1959). Pierwszy ukazywał smutne życie kobiety pracującej w szalecie, a drugi płonącą pracownię lalkarską[54][55]. W tym czasie grał też drobne role, m.in. w filmach Andrzeja Wajdy, Andrzeja Munka oraz Janusza Morgensterna[56].

Ukończył łódzką szkołę filmową bez dyplomu, gdyż nie napisał pracy teoretycznej – chciał zostać reżyserem pełnometrażowego filmu kinowego. Dzięki pośrednictwu Jerzego Bossaka, kierownika artystycznego w Zespole Realizatorów Filmowych „Kamera”, otrzymał w 1959 zlecenie na napisanie scenariusza do filmu pełnometrażowego. Komisja Ocen Scenariuszy nie zaakceptowała jednak projektu, napisanego wspólnie z Jerzym Skolimowskim i Jakubem Goldbergiem, gdyż nie miał „wymowy społecznej”[56]. Został asystentem Munka, który w 1959 kręcił film Zezowate szczęście (1960) i zagrał w nim niewielką rolę korepetytora. Następnie poleciał na rok do Francji w towarzystwie swojej nowo poślubionej żony Barbary Kwiatkowskiej, która otrzymała rolę w filmie La Milième fenêtre (1960) Roberta Ménégoza. Tam też nakręcił krótkometrażowy film Gruby i chudy (1961, Le gros et le maigre), w którym zagrał rolę biednego sługi poniżanego przez swego tłustego pana (Andrzej Katelbach). Na początku 1961 wrócił do Polski i zrealizował w zimowych plenerach wsi Kiry krótkometrażowy film Ssaki (1962) o dwóch ludziach kłócących się o to, kto kogo ma wieźć na sankach[57][58][59].

Pierwsze filmy pełnometrażowe (1961–1967)[edytuj | edytuj kod]

Roman Polański (1969)

W 1961, po ponownym pobycie w Paryżu, wrócił do Łodzi na prośbę Jerzego Bossaka, który powiadomił go o zgodzie na realizację Noża w wodzie (1962), po tym jak Polański przerobił scenariusz filmu przygotowywany dwa lata wcześniej[60]. Film kręcony był latem 1961 na Mazurach. Po zakończeniu zdjęć operator Jerzy Lipman prowadząc samochód uderzył w drzewo – Polański jadący jako pasażer doznał złamania kości podstawy czaszki i trafił na dwa tygodnie do szpitala[61]. Psychodrama rozgrywająca się między zamożnym małżeństwem (Leon Niemczyk, Jolanta Umecka) a tajemniczym młodzieńcem (Zygmunt Malanowicz) została ostro oceniona przez krytyków polskich. O ile strona formalna filmu nie budziła zarzutów, Nóż w wodzie potępiano powszechnie za promowanie zachodnich wzorców, a oficjalnie dzieło Polańskiego zrugał nawet I sekretarz KC PZPR Władysław Gomułka. Jednakże paradoksalnie Nóż w wodzie stał się pierwszym obficie nagradzanym filmem debiutanta, zdobywając Złotą Kaczkę dla najlepszego filmu, nagrodę FIPRESCI na Festiwalu Filmowym w Wenecji oraz pierwszą polską nominację do Oscara za film nieanglojęzyczny. Mimo to niechęć polskich krytyków do filmu, motywowana wówczas osobą reżysera, zmusiła Polańskiego do wyjazdu z Polski[62].

Po wyjeździe z Polski i po rozwodzie z Barbarą Kwiatkowską znalazł w Paryżu pomoc ze strony scenarzysty Gérarda Bracha[63][64], z którym niebawem nawiązał długoletnią przyjaźń. Jednak pomysły na scenariusze, którymi Polański dzielił się z Brachem (m.in. Czekając na Katelbacha, z którego narodziła się Matnia), nie znajdowały przychylności francuskich producentów[64]. Nóż w wodzie nie odniósł sukcesu frekwencyjnego we Francji, toteż Polański i Brach postanowili zrealizować w Amsterdamie epizod filmu nowelowego Najpiękniejsze oszustwa świata (Les plus belles escroqueries du monde, 1964)[65]. Dopiero przychylny odbiór noweli zwrócił na Polańskiego uwagę krytyków, co wespół z rosnącą popularnością Noża w wodzie zapewniło reżyserowi możliwość nakręcenia kolejnego filmu w Wielkiej Brytanii[66]. Nawiązawszy współpracę z producentami Michaelem Klingerem i Tonym Tenserem, Polański i Brach w siedemnaście dni napisali scenariusz do filmu Wstręt (Repulsion, 1965)[67]. Główną rolę młodej kobiety cierpiącej na schizofrenię paranoidalną oraz lęk przed mężczyznami reżyser powierzył Catherine Deneuve[68]. Wstręt odniósł sukces międzynarodowy i zapewnił Polańskiemu nagrodę FIPRESCI oraz Srebrnego Niedźwiedzia na Berlinale[69]. Jak pisał Peter Bradshaw w dzienniku „The Guardian”: „ten niezwykle odrażający, przerażająco przekonujący dreszczowiec psychologiczny jest rzadkością – strasznym filmem, w którym to kobieta popełnia zbrodnię”[70].

Sukces Wstrętu sprawił, że Tensor i Klinger zgodzili się na realizację kolejnego filmu Polańskiego i Bracha[71]. Matnia (Cul-de-sac, 1966) została nakręcona na wysepce Lindisfarne w hrabstwie Northumberland, gdzie znajdował się zamek służący jako rekwizyt dla psychodramy rozgrywającej się między czworgiem bohaterów. Młoda kobieta (Françoise Dorléac) oraz jej zniewieściały mąż (Donald Pleasence) muszą w filmie stawić czoła dwóm gangsterom, którzy z wolna terroryzują parę. Film nawiązywał do sztuk teatralnych Samuela Becketta, z których zapożyczona została poetyka teatru groteski; rozprawa głównych bohaterów z gangsterami przybiera niespodziewany charakter, skutkując zarazem rozpadem małżeństwa[72]. Rolę żony zagrała siostra Deneuve, Françoise Dorléac[73]. Matnia została z entuzjazmem przyjęta przez krytyków, zdobywając na Berlinale tym razem Złotego Niedźwiedzia dla najlepszego filmu[74]. Jonathan Rosenbaum uznał Matnię za „jedno z najlepszych i najczystszych dzieł” Polańskiego[75]. Po sukcesie Wstrętu i Matni Polański stał się jednym z najbardziej znanych reżyserów. Dbał umiejętnie o swój wizerunek, tak by interesowały się nim media i paparazzi – kupił w prestiżowej londyńskiej dzielnicy Belgravia dom szeregowy i wyposażył go w niezwykłe sprzęty (jak manekin na czworakach ze szklanym blatem służący jako stół), jeździł luksusowymi samochodami, odwiedzał nocne kluby w towarzystwie pięknych kobiet, prowokował podczas konferencji i publicznych wystąpień[76].

Bal wampirów (Dance of the Vampires, 1967), koprodukcja brytyjsko-amerykańska (na zlecenie amerykańskiego producenta Martina Ransohoffa), stanowiła odskocznię od poważnej tematyki Wstrętu i Matni. Komedia ta parodiowała krwawe brytyjskie horrory z wytwórni Hammer Films[77] i dekonstruowała konwencje kina grozy (na przykład próba egzorcyzmu na jednym z wampirów kończy się niepowodzeniem ze względu na żydowski rodowód tego ostatniego)[78]. Polański wystąpił w niej w roli niezgrabnego ucznia pogromcy wampirów, w którego wcielił się Jack MacGowran. Jedna z ról żeńskich przypadła Sharon Tate, która stała się niebawem żoną Polańskiego[79]. Jednakże sam film, poddany sporej ingerencji ze strony Ransohoffa (wyciętych zostało ponad 20 minut oryginalnego materiału)[80] oraz przemianowany na Nieustraszonych pogromców wampirów (The Fearless Vampire Killers), okazał się zwłaszcza w Stanach Zjednoczonych klęską artystyczną; Roger Ebert z przekąsem pisał, że podczas seansu kinowego, w którym uczestniczył, nikt się nie śmiał, a „jedna czy dwie osoby wręcz płakały”[81]. 108-minutowa wersja reżyserska natomiast została ciepło przyjęta we Francji oraz we Włoszech[82].

Okres amerykański (1968–1976)[edytuj | edytuj kod]

W 1968 wraz z Tate i Komedą wyjechał do Hollywood, gdzie nawiązał współpracę z producentem Robertem Evansem[82]. Ten dał mu maszynopis powieści grozy Dziecko Rosemary (Rosemary’s Baby) Iry Levina, który spodobał się Polańskiemu i został przezeń osobiście poddany obróbce scenariuszowej[83]. Główna bohaterka nakręconego w 1968 filmu pod tym samym tytułem – Rosemary Woodhouse (Mia Farrow) zamieszkuje z mężem Guyem (John Cassavetes) w starej kamienicy, a ich sąsiadami są Castevetowie – starsze małżeństwo, zachowujące się podejrzanie. Rosemary w nocy ma koszmar, że została zgwałcona przez diabła, ale Guy twierdzi, że to on się z nią kochał. Kobieta przestaje ufać sąsiadom i mężowi. Dowiaduje się, że jej dziecko urodziło się martwe, ale kiedy zakrada się do mieszkania sąsiadów, słyszy płacz niemowlęcia, czczonego jako syna szatana[84][85]. Dziecko Rosemary zyskało opinię arcydzieła horroru satanistycznego o feministycznej tonacji[86]. Uwagę recenzentów zwróciła skomponowana przez Komedę melodia kołysanki, która była jego ostatnią pracą dla Polańskiego i przedostatnim podkładem muzycznym do filmu[e][88][89]. Film odniósł także największy w karierze Polańskiego sukces kasowy, przynosząc dochód od 35 do 40 razy większy niż budżet w wysokości 2,3 miliona dolarów[89].

W 1968 został zaproszony do jury 21. MFF w Cannes, ale z powodu wydarzeń maja 1968 festiwal przerwano i nie przyznano w tym roku nagród[90]. Napisał także scenariusz do filmu Dzień na plaży (A Day at the Beach, 1970), którego został również producentem. Kameralny film wyreżyserowany przez Marokańczyka Simona Heserę i nakręcony w Danii nie odniósł sukcesu[91].

Wstrząs dla Polańskiego stanowiło zabójstwo Sharon Tate i ich wspólnych przyjaciół dokonane w sierpniu 1969 w Los Angeles przez grupę Charlesa Mansona. W obliczu ich śmierci reżyser zdecydował się zrealizować adaptację szekspirowskiej sztuki Makbet. Tragedia Makbeta (Macbeth, 1971), szesnasta filmowa transpozycja sztuki, była oceniana przez recenzentów jako wyjątkowo brutalna i „surowa w swej umotywowanej przemocy”[92], ponadto oddawała „zimny, barbarzyński klimat sztuki Szekspira”[93]. National Board of Review uznała Tragedię Makbeta Polańskiego za najlepszy film roku[94].

W 1972 wyjechał do Włoch, gdzie na podstawie scenariusza Bracha, na zlecenie producenta Carla Pontiego nakręcił kolejny film traktujący o obłędzie. Główna bohaterka filmu Co? (Che?, 1972), ucieleśniana przez Sydne Rome, udaje się do willi śródziemnomorskiej zamieszkanej przez ekscentryczne osobowości. Film Polańskiego i Bracha miał w zamierzeniu przypominać enigmatyczne powieści Lewisa Carrolla Alicja w Krainie Czarów oraz Po drugiej stronie lustra[95], nie miał jednak powodzenia u krytyków. Polańskiemu zarzucano powielanie konwencji komedii absurdu, które reżyser wyśmiał w Matni[96], a wraz z upływem czasu także seksistowskie dialogi[97]. Ebert drwił: „Zastanawiam się, ile Carlo Ponti dał Romanowi Polańskiemu za ten film. 10 centów było pewnie drożyzną”[98].

Po realizacji Czego? producent Robert Evans wespół z aktorem Jackiem Nicholsonem nakłonił Polańskiego do nakręcenia filmu Chinatown (1974), do którego opasły scenariusz napisał Robert Towne[99]. Bohater Chinatown, prywatny detektyw J.J. Gilles (Nicholson), zostaje wplątany w piętrową intrygę, która ujawnia korupcję panującą na najwyższych szczeblach w Los Angeles oraz plany pozbawienia miasta dostępu do wody. Towne oparł Scenariusz na prawdziwej historii milionera Williama Mulhollanda, który zbił majątek na nawadnianiu pól kalifornijskich[100]. Towne pisał scenariusz z myślą o Nicholsonie, a Polański przy doborze obsady uwzględnił również Faye Dunaway jako Evelyn Mulwray (inicjatorkę zlecenia) oraz Johna Hustona jako jej makiawelicznego ojca[101]. Wystąpił gościnnie w roli zbira, który nacina Gilles’owi jego nozdrze za pomocą noża[102]. Polański również, wbrew woli Towne’a, dokręcił negatywne zakończenie utworu[103]. Film zilustrowany muzyką Jerry’ego Goldsmitha odniósł olbrzymi sukces artystyczny; Chinatown nominowany został w 11 kategoriach do Oscara (statuetkę odebrał jedynie Towne)[104] oraz zdobył cztery Złote Globy (dla Evansa za produkcję, Towne’a za scenariusz, Polańskiego za reżyserię oraz Nicholsona za pierwszoplanową rolę męską)[105]. W plebiscycie czytelników „Guardiana” z 2010 Chinatown zwyciężył jako najlepszy film wszech czasów[106].

W 1976, ponownie wyjechawszy do Europy, nakręcił w koprodukcji francusko-amerykańskiej film Lokator (The Tenant), również oparty na scenariuszu Bracha, który z kolei był adaptacją powieści Rolanda Topora Chimeryczny lokator (1964)[107]. Reżyser wcielił się w filmie w pierwszoplanową rolę imigranta z Polski, Trelkovsky’ego, który zamieszkuje w kamienicy wśród wścibskich i opresyjnych sąsiadów. Coraz większa ingerencja sąsiadów w życie Trelkovsky’ego doprowadza go do szczytu paranoi. Lokator wywołał początkowo ożywioną dyskusję; o ile Ebert poczuł się zakłopotany filmem Polańskiego[108], Ben Sachs uznał Lokatora za film zabarwiony czarnym humorem oraz „prawdopodobnie najbardziej kafkowski ze wszystkich filmów reżysera”[109], a Kim Morgan dopatrzyła się w nim nawet tropów prowadzących do Dostojewskiego[110]. Współcześnie Lokator uznawany jest za arcydzieło Polańskiego[111], a także „jedno z najmroczniejszych i najbardziej osobistych przedstawień obłędu psychicznego kiedykolwiek zaadaptowanych na film”[112].

Okres angielsko-francuski: koniec XX wieku (1977–1999)[edytuj | edytuj kod]

Roman Polański (1977)

Po realizacji Lokatora otrzymał w 1976 francuskie obywatelstwo. Na zaproszenie Bawarskiej Opery Narodowej wyjechał do Monachium, gdzie wystawił Rigoletto Giuseppe Verdiego. Premiera Rigoletta w październiku 1976 w monachijskim Teatrze Narodowym została owacyjnie przyjęta przez publiczność[113]. Wówczas otrzymał propozycję przełożenia na język filmu książki Pierwszy grzech główny (1973) Lawrence’a Sandersa, na podstawie której scenariusz miał napisać Towne[114]. Powróciwszy wówczas do Stanów Zjednoczonych, planował ubiegać się o zieloną kartę[115], jednak po skandalu związanym z oskarżeniem o molestowanie seksualne Samanthy Gailey dalsza kariera w Stanach Zjednoczonych okazała się niemożliwa[116].

Mimo kontrowersji związanych ze sprawą Gailey, dzięki pomocy ze strony francuskiego reżysera i producenta Claude’a Berriego, zdecydował się zrealizować adaptację powieści Thomasa Hardy’ego Tess d’Ubervillle (1891)[117]. W 1979 nakręcił w plenerach normandzkich i bretońskich film Tess, poświęcony piętnu odrzucenia przez społeczność, któremu nadał rysy autobiograficzne. Adaptacja Hardy’ego przedstawiała losy upadłej arystokratki (Nastassja Kinski), która zostaje zgwałcona przez fałszywego protektora podającego się za jej dalekiego krewnego[118]. Polański wybrał Kinski jako odtwórczynię głównej roli, gdyż przypominała mu ona Sharon Tate, zwłaszcza że obie miały urodziny tego samego dnia, 24 stycznia[117]. Jednakże proces produkcji Tess był dla reżysera trudnym doświadczeniem; łączny budżet filmu opiewał na 10 milionów dolarów[119]. Przed katastrofą finansową filmu, którą zapowiadały mało życzliwe recenzje we Francji, uratowała Tess dystrybucja w Stanach Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii[120]. Tess została nagrodzona trzema Oscarami (za scenografię, zdjęcia i kostiumy), Złotym Globem dla najlepszego filmu oraz trzema Cezarami; w tym ostatnim przypadku również Polański znalazł się wśród nagrodzonych[121].

Statek będący rekwizytem z filmu Piraci (1986)

W 1981 na krótko powrócił do Polski, gdzie wystawił w warszawskim Teatrze na Woli Amadeusza Petera Shaffera, dwa lata przed filmem Miloša Formana. Wystąpił jednocześnie jako odtwórca głównej roli Mozarta[122]. Gdy jednak wyjechał do Paryża w grudniu 1981, wskutek ogłoszenia stanu wojennego swobodna działalność artystyczna w Polsce okazała się niemożliwa[123]. Zbyt późno podjął decyzję, by zekranizować sztukę Shaffera, za jej reżyserię bowiem zabrał się Forman[124]. W międzyczasie w 1984 opublikował nakładem wydawnictwa William Morrow and Company swoją autobiografię w języku angielskim pod tytułem Roman, przetłumaczoną na język polski przez Kalinę i Piotra Szymanowskich w 1989[125][f]. Okres jego długiej nieobecności w świecie filmu został przerwany wtedy, gdy otrzymał szansę na reżyserię planowanego od 1974 filmu marynistycznego pod tytułem Piraci (1986). Kręcony w Tunezji z udziałem Waltera Matthau film rozczarował krytyków, okazując się zarówno artystyczną, jak i komercyjną porażką; przyczyna złego odbioru Piratów tkwiła w porównaniach z filmem Kapitan Blood (1935) Michaela Curtiza – na niekorzyść Polańskiego[128][129]. Paul Werner puentował: „To, co w Balu wampirów tak wspaniale się sprawdziło, tu poszło na dno z całą załogą”[130].

Po klęsce Piratów, poznawszy modelkę Emmanuelle Seigner, zdecydował się nakręcić bardziej kameralny, pozbawiony elementów kostiumowych thriller psychologiczny. Dzięki pomocy Bracha opracował projekt kolejnego filmu o roboczym tytule The Paris Project. Do udziału w projekcie o budżecie opiewającym na 20 milionów dolarów, który ostatecznie otrzymał tytuł Frantic (1988), Polański nakłonił Harrisona Forda[131]. Inspirowany dziełami Alfreda Hitchcocka i Fritza Langa film ukazywał losy kardiologa (Ford), którego żona podczas wizyty w Paryżu znika w niewyjaśnionych okolicznościach. Oprócz zdjęć w oryginalnej scenerii Paryża ekipa filmowa zbudowała w atelier kopię dyskoteki Les Bains-Douches oraz klubu Chez Régine[132]. Frantic był chwalony za sprawną reżyserię[133][134], choć zdarzały się głosy rozczarowania brakiem surrealizmu, z którego Polański był znany[135].

W 1991 przewodniczył jury 44. Międzynarodowego Festiwalu Filmowemu w Cannes[136], które nagrodziło Złotą Palmą film Barton Fink autorstwa Joela i Ethana Coenów[137]. Decyzja jury wzbudziła kontrowersje, gdyż film Coenów został uhonorowany również nagrodami dla najlepszego reżysera oraz najlepszego aktora (John Turturro)[137].

W 1992, z inspiracji Fatalnym zauroczeniem (1987) Adriana Lyne’a, Polański zdecydował się zmienić estetykę swoich filmów. Francuski producent Alain Sarde zaproponował mu adaptację powieści Pascala Brucknera Gorzkie gody[138]. Scenariusz Polański i Brach opracowali wspólnie z angielskim autorem Johnem Brownjohnem, aktualizując treść powieści silnie zakorzenionej w latach 70. XX wieku. Ponadto na przekór Brucknerowi wprowadził do pierwowzoru literackiego elementy wielokulturowości, której francuski pisarz szczerze nienawidził[139]. Gorzkie gody (Bitter Moon) ukazały się ostatecznie w 1992. Nominalnie głównym bohaterem filmu jest młode małżeństwo odbywające rejs statkiem, którego zmęczony życiem pasażer (Peter Coyote) opowiada pruderyjnemu młodzieńcowi (Hugh Grant) szczegóły ze swojego życia intymnego. Film opowiadany jest jednak głównie z perspektywy postaci granej przez Coyote’a. Gorzkie gody wzbudziły mieszane reakcje krytyków: część z nich uznawała film za spełnienie reżysera[140][141][142], inni – za utwór groteskowo napisany, źle zagrany i nazbyt melodramatyczny[143][144][145]. Krytycy porównywali film Polańskiego z dziełem Louisa Malle’a Skaza (Damage, 1992), na korzyść tego ostatniego. Mimo to w pewnych kręgach Gorzkie gody zostały uznane za film kultowy, prawem powiedzenia „low porn but high art”[146].

W 1993 wcielił się w jedną z pierwszych ról pierwszoplanowych w filmie innego reżysera, Czystej formalności (Una pura formalità) Giuseppe Tornatore. Polański zagrał przebiegłego inspektora, który aresztuje nieodnoszącego sukcesów twórczych pisarza (Gérard Depardieu)[147]. W 1994 przeniósł na ekrany kin sztukę Ariela Dorfmana Śmierć i dziewczyna (Death and the Maiden). Kameralny utwór poświęcony jest konfrontacji żony południowoamerykańskiego prawnika (granej przez Sigourney Weaver) z jego gościem (Ben Kingsley), w którym kobieta rozpoznaje swojego dawnego oprawcę z czasów wojennych. Adaptacja sztuki Dorfmana została doceniona przez krytyków za klaustrofobiczny klimat oraz drugoplanową rolę Stuarta Wilsona, który ucieleśniał zakłopotanego męża dawnej ofiary[148][149]. W porównaniu z pozbawioną konkretnego zakończenia sztuką Dorfmana film Polańskiego cechowała bardziej prowokująca końcówka, w której domniemany sprawca zaprowadzony nad przepaść przyznaje się do winy i zostaje puszczony wolno[150]. W recenzjach sugerowano, że reżyser nadał postaci granej przez Kingsleya autobiograficzne rysy[151].

W 1996 zamierzał podjąć próbę nakręcenia filmu sensacyjnego o starciu dwóch sobowtórów, w którym w podwójnej roli wystąpiłby John Travolta. Jednak reżyserowi nie udało się porozumieć z amerykańskim aktorem, który odmówił dalszej współpracy z Polańskim. Rok później Travolta zagrał wraz z Nicolasem Cage’em w podobnej roli w filmie Johna Woo Bez twarzy (Face/Off, 1997)[152]. Polański musiał wobec tego poświęcić się reżyserii krótkometrażowych filmów, na przykład pięciominutowego teledysku Gli angeli (1996) do piosenki włoskiego muzyka Vasca Rossa[153]. W 1996 przewodniczył również jury 53. Międzynarodowego Festiwalu Filmowego w Wenecji, które nagrodziło Złotym Lwem film Michael Collins w reżyserii Neila Jordana. Kontrowersje wzbudziła decyzja o przyznaniu statuetki dla najlepszej aktorki, 4-letniej wówczas, Victoire Thivisol za rolę w filmie Ponette Jacques’a Doillona[154].

W 1997 zainteresował się scenariuszem Enriquego Urbizu do książki Artura Péreza-Revertego pt. „Klub Dumas”. Zaprosiwszy do współpracy Johna Brownjohna, dokonał drastycznych zmian w scenariuszu. Postać antykwariusza, który otrzymuje książkę napisaną jakoby przez Szatana i staje się celem tajemniczej sekty, z dobrze ubranego Hiszpana przerodziła się w wyluzowanego nowojorczyka (rolę tę otrzymał Johnny Depp)[155]. Film trafił do kin pod nazwą Dziewiąte wrota (The Ninth Gate, 1999) i został chłodno przyjęty przez krytyków. Polańskiemu wytykano bezpośrednią inspirację Oczyma szeroko zamkniętymi (1996) Stanleya Kubricka[156], a nawet powielanie formuły Frantica[157].

Okres angielsko-francuski: początek XXI wieku (2000–2019)[edytuj | edytuj kod]

Roman Polański (2002); w tle Adrien Brody, odtwórca roli Władysława Szpilmana w filmie Pianista

Po klęsce Dziewiątych wrót zdecydował się dokonać zwrotu w swojej twórczości. Jesienią 1999 przeczytał angielski przekład autobiografii Władysława Szpilmana, kompozytora, który dzięki życzliwym mu ludziom przetrwał inwazję niemiecką na Polskę, pobyt w getcie warszawskim oraz zniszczenie stolicy Polski w wyniku powstania warszawskiego[158]. O ile pierwszą próbę nakręcenia dziejów Szpilmana podjęto tuż po II wojnie światowej, w wyniku ingerencji władz komunistycznych powstał film Miasto nieujarzmione (1950), który miał niewiele wspólnego z pierwotnym materiałem[159]. Polański, podjąwszy próbę uchwycenia losów Szpilmana, zdecydował się nie powtórzyć błędu polegającego na rezygnacji z nakręcenia ekranizacji książki Thomasa Keneally’ego Lista Schindlera (powieść wyreżyserował Steven Spielberg w 1993)[159]. W koprodukcji brytyjsko-niemiecko-francusko-polskiej Polański nakręcił film wojenny Pianista (The Pianist, 2002) na podstawie scenariusza Ronalda Harwooda. W rolę Szpilmana wcielił się Adrien Brody, a operatorem zdjęć został Paweł Edelman[160]. Pomimo negatywnych recenzji w Polsce oraz we Francji, Pianista spotkał się z uznaniem anglosaskich krytyków[161]. Film odniósł spory sukces artystyczny, zdobywając Złotą Palmę na 55. MFF w Cannes, siedem Cezarów oraz trzy Oscary (za najlepszą reżyserię, scenariusz adaptowany oraz rolę męską)[162]. Przy budżecie 35 milionów dolarów Pianista przyniósł 120 milionów dolarów dochodów[163]. Na fali sukcesu Pianisty Polański zjawił się w Polsce, gdzie zagrał istotną rolę drugoplanową fircykowatego Papkina w Zemście (2002) Andrzeja Wajdy na podstawie komedii Aleksandra Fredry[164]. To właśnie w Zemście Polański śpiewał piosenkę pod tytułem Oj kot[165], której fragment został wykorzystany w singlu promującym film[166].

W 2005, współpracując z Harwoodem jako scenarzystą, ukończył film Oliver Twist. Adaptacja powieści Charlesa Dickensa, opowiadająca o osieroconym chłopcu wegetującym w londyńskich slumsach, pomijała bądź upraszczała szereg zawikłanych wątków pierwowzoru literackiego[167]. Realizacja filmu kosztowało blisko 60 milionów dolarów[168], jednak nakłady finansowe się nie zwróciły, bo film przyniósł zaledwie 42,5 miliona dochodu[168]. Krytycy uznali film za „zbyt zachowawczą adaptację Dickensa”[169][170], jakkolwiek spotkał się on z pozytywną oceną pisarza Johna Irvinga, który upatrywał w Oliverze Twiście Polańskiego najlepszy film na podstawie tej powieści Dickensa w historii kina[171].

Roman Polański (2007)

W 2007 nakręcił etiudę Cinéma Erotique, wchodzącą w skład 34 segmentów filmu zbiorowego Kocham kino (Chacun son cinema), czczącego 60. MFF w Cannes[172]. Trzy lata później zrealizował film Autor widmo (The Ghost Writer, 2010), poświęcony tytułowemu pisarzowi (Ewan McGregor), który przyjmuje zlecenie napisania „autobiografii” byłego premiera Wielkiej Brytanii (w roli premiera wystąpił Pierce Brosnan). Za Autora widmo zdobył Srebrnego Niedźwiedzia za najlepszą reżyserię na 60. MFF w Berlinie oraz sześć nagród Europejskiej Akademii Filmowej, w tym za najlepszy film, reżyserię i scenariusz[173]. Za ten sam film Polański otrzymał dwa Cezary za najlepszą reżyserię i scenariusz adaptowany[174]. W Autorze widmo odnajdywano komentarz do drugiej wojny w Zatoce Perskiej oraz aluzję do dwuznacznej polityki Tony’ego Blaira[175].

Roman Polański (2011)

W konkursie głównym na 68. MFF w Wenecji premierę miał kolejny film reżysera, komedia Rzeź (2011) oparta na sztuce Bóg mordu autorstwa Yasminy Rezzy. Tematem filmu jest spotkanie dwóch nowojorskich parach małżeńskich, które rozmawiają o bójce ich synów. W rolach rodziców dzieci wystąpili Jodie Foster, Kate Winslet, John C. Reilly i Christoph Waltz. Film zdobył Cezara za najlepszy scenariusz[176], jednak podzielił krytyków. Padały zarówno pochwały za grę kwartetu aktorskiego[177], jak i głosy dezaprobaty wobec wymęczonego scenariusza[178]. W 2012 na prośbę Prady Polański wyreżyserował krótkometrażowy film pod tytułem Terapia (A Therapy), w którym pojawili się Helena Bonham Carter i Ben Kingsley. Produkcja po raz pierwszy została wyświetlona na 65. MFF w Cannes[179].

W 2013 zaprezentował film Wenus w futrze (La Vénus à la fourrure), na podstawie powieści Leopolda von Sacher-Masocha pod tym samym tytułem, a konkretniej – na scenicznej adaptacji powieści autorstwa Davida Ives’a[180]. W filmie wystąpili Emmanuelle Seigner jako prostytutka oraz ucharakteryzowany na młodego Polańskiego Mathieu Amalric, który gra z wolna poddającego się jej woli reżysera. Zdjęcia do filmu powstawały w Paryżu. Za Wenus w futrze Polański został nagrodzony Cezarem dla najlepszego reżysera, zbierając pochwały za inteligentny komentarz do relacji między współczesnymi kobietami a mężczyznami[181].

W 2017 zrealizował film Prawdziwa historia (D’après une histoire vraie) na podstawie powieści Delphine de Vigan[182]. Tematem filmu są losy pisarki (Seigner), która otrzymuje anonimowe listy z pogróżkami za ujawnienie w swojej powieści informacji dotyczących najbliższej rodziny. Prawdziwa historia spotkała się z mieszanym odbiorem; jedni chwalili film za sprawną rzemieślniczą robotę (przede wszystkim za zdjęcia Edelmana)[183], inni natomiast porównywali film Polańskiego do najgorszego wariantu opery mydlanej[184].

1 maja 2018, na fali nurtu #MeToo, został wykluczony z Amerykańskiej Akademii Filmowej za „nieprzestrzeganie zasad etycznych”[185]; w 2019 rozpoczął starania w sądzie w Los Angeles o przywrócenie mu członkostwa w Akademii[186].

W 2019 na 76. MFF w Wenecji zaprezentował premierowo film Oficer i szpieg (J’accuse), poświęcony aferze Dreyfusa, najgłośniejszemu procesowi schyłku XIX wieku we Francji. Oficer i szpieg zdobył Wielką Nagrodę Jury, a także nagrodę FIPRESCI[187], jednak zwłaszcza przez anglosaskich krytyków został przyjęty chłodno ze względu na akademickie przedstawienie wydarzeń zachodzących wokół procesu Alberta Dreyfusa[188][189]. We Francji Oficer i szpieg otrzymał trzy Cezary, w tym dla Polańskiego za najlepszą reżyserię, co skłoniło część publiczności do przedwczesnego opuszczenia ceremonii oraz wybuczenia werdyktu Akademii Sztuki i Techniki Filmowej[190][191].

Życie prywatne[edytuj | edytuj kod]

Związki[edytuj | edytuj kod]

9 września 1959 ożenił się z aktorką Barbarą Kwiatkowską (1940–1995)[192], którą poznał po raz pierwszy w trakcie prac nad Ewa chce spać (1958) Tadeusza Chmielewskiego i która wystąpiła w etiudzie Polańskiego Gdy spadają anioły (1959)[193][194]. Małżeństwo skończyło się rozwodem w 1962, gdy Polański dowiedział się o romansie Kwiatkowskiej z austriackim aktorem Karlheinzem Böhmem[64].

20 stycznia 1968 wziął w Chelsea (dzielnicy Londynu) ślub z amerykańską aktorką i modelką Sharon Tate (1943–1969)[195], którą poznał na planie Nieustraszonych pogromców wampirów. Zamieszkali w Los Angeles. Na początku 1969 Sharon zaszła w ciążę. Ponieważ Polański pracował w Londynie nad thrillerem Dzień Delfina, w sierpniu Tate sama wróciła do USA, gdyż wkrótce miała urodzić dziecko[196][197]. Tuż po północy 8 sierpnia 1969 grupa osób związanych z sektą Charlesa Mansona włamała się do jej willi w Beverly Hills[198]. Tate i jej przyjaciele – Wojciech Frykowski, Abigail Folger i Jay Sebring – zostali związani i poddani okrutnym torturom. W wyniku odniesionych obrażeń zadanych nożem oraz utraty krwi Tate, będąca w ósmym miesiącu ciąży, zmarła wraz z nienarodzonym synem imieniem Paul Richard[198][199][200]. Wokół nich odnaleziono namalowane krwią symbole satanistyczne, co prowadziło początkowo do wniosku, iż zbrodnia pełniła funkcję rytualnego obrzędu[201]. Po śmierci żony Polański przeżywał długi okres załamania nerwowego[202], spotęgowany piętrzącymi się sensacyjnymi doniesieniami tabloidowej prasy, która obarczała reżysera odpowiedzialnością za zbrodnię sekty Mansona[203].

Roman Polański i Emmanuelle Seigner (1992)

W 1986 poznał francuską aktorkę i modelkę Emmanuelle Seigner (ur. 1966), z którą się ożenił 30 sierpnia 1989. Mają dwoje dzieci – córkę Morgane (ur. 1993) i syna Elvisa (ur. 1998)[204][205]. Morgane Polanski grała drobne role w filmach ojca: Pianista, Oliver Twist oraz Autor widmo. Począwszy od 2015, występuje jako księżniczka Gisla w serialu Wikingowie, a w 2016 zadebiutowała jako reżyserka krótkometrażowym thrillerem The Understudy[206]. Elvis Polanski zagrał natomiast epizody w filmach Motyl i skafander oraz Rzeź[207].

Procesy sądowe i oskarżenia o gwałt[edytuj | edytuj kod]

20 lutego 1977, w ramach realizacji sesji zdjęciowej na zlecenie czasopisma „Vogue Hommes”, poznał trzynastoletnią modelkę Samanthę Gailey (później znaną jako Samantha Geimer). Następna sesja miała się odbyć 10 marca w przeznaczonej do rozbiórki dawnej posiadłości Jacka Nicholsona przy Mulholland Drive w Los Angeles. Tam odbył z nią stosunek płciowy, po czym odwiózł ją do domu[208]. 11 marca został aresztowany pod zarzutem gwałtu[209]. 24 marca prokurator okręgowy Roger Gunson wniósł akt oskarżenia dotyczącego sześciu punktów: zgwałcenia z użyciem narkotyków, perwersji, nienaturalnego stosunku seksualnego, lubieżnego i nieprzyzwoitego aktu płciowego z dzieckiem poniżej 14. roku życia, podania osobie niepełnoletniej niedozwolonej substancji oraz sprzecznego z prawem stosunku seksualnego z osobą nieletnią[210]. Do żadnego z tych zarzutów Polański się nie przyznał[211].

Podczas postępowania sądowego, w którym sędzią był Laurence J. Rittenband, reżyser i jego adwokat zaproponowali ugodę, wedle której Polański przyznałby się jedynie do winy w najlżejszym z punktów oskarżenia. Adwokat Gailey przystał na ugodę, jednak pod presją opinii publicznej Rittenband zamierzał umieścić Polańskiego w więzieniu przynajmniej na krótki okres. Reżyser został objęty nadzorem kuratora, wyznaczono mu też obowiązkowe badania psychiatryczne w więzieniu w Chino na południe od Los Angeles. 16 grudnia 1977 udał się do więzienia, gdzie spędził 42 dni[212]. 29 stycznia 1978 został zwolniony, lecz dzień później po kolejnym przesłuchaniu w sądzie dowiedział się od swego adwokata Douglasa Daltona, że Rittenband zamierza przedłużyć okres pobytu Polańskiego w więzieniu o kolejne 48 dni, a potem nakazać jego wydalenie z kraju[213]. Rittenband miał tymczasem chwalić się w prasie, że pośle reżysera do więzienia „na 100 lat”[214]. 31 stycznia, nie czekając na wyrok sądu, Polański uciekł ze Stanów Zjednoczonych i już potem nigdy nie przekroczył granic tego kraju[213].

Po śmierci Rittenbanda w 1993 zgodził się wypłacić Geimer odszkodowanie w wysokości 500 tys. dolarów amerykańskich, nie ma jednak dowodów, że faktycznie wypłacił rekompensatę[215][216]. Na początku maja 2009 sąd w Los Angeles odrzucił wniosek Polańskiego o umorzenie sprawy[217].

26 września 2009 został zatrzymany po przylocie na lotnisko w Zurychu. Podstawę do zatrzymania stanowił amerykański nakaz aresztowania wydany w związku ze sprawą Geimer[218]. 12 lipca 2010 Ministerstwo Sprawiedliwości Szwajcarii nie wyraziło zgody na ekstradycję Polańskiego do USA i tym samym został uchylony wobec niego areszt domowy, w którym reżyser przebywał od września 2009[219]. 15 lipca 2010 Prokuratura Generalna RP, wyjaśniając sytuację prawną reżysera w razie jego hipotetycznego przyjazdu do kraju, wydała oświadczenie: „Wydanie przez władze polskie Romana Polańskiego innemu państwu jest jednak niemożliwe (...) Zgodnie z treścią art. 604 § 1 pkt 3 k.p.k. wydanie osoby innemu państwu jest niedopuszczalne, jeżeli nastąpiło przedawnienie”[220].

30 października 2015 Sąd Okręgowy w Krakowie orzekł, że ekstradycja Polańskiego do USA jest „niedopuszczalna”. Sędzia uzasadnił wyrok tym, że reżyserowi została już wymierzona kara, którą odbył, a w trakcie postępowania przed amerykańskim sądem doszło do rażącego naruszenia prawa poprzez udział osób postronnych i naruszenia procedury[221]. W 2016 minister sprawiedliwości i prokurator generalny Zbigniew Ziobro złożył kasację do Sądu Najwyższego w sprawie wyroku Sądu Okręgowego w Krakowie. 6 grudnia 2016 sąd oddalił skargę kasacyjną, uznając, że ekstradycja reżysera do USA jest niedopuszczalna[222]. Postanowienie Sądu Najwyższego jest ostateczne[222].

Był też oskarżany o gwałt przez inne kobiety. 14 maja 2010 angielska aktorka Charlotte Lewis oświadczyła, że dwukrotnie wykorzystał ją seksualnie, gdy miała 16 lat i starała się o rolę w filmie Piraci[223]. 26 września 2017 niemiecka aktorka Renate Langer zgłosiła szwajcarskiej policji, że w 1972, kiedy miała 15 lat, została zgwałcona przez Polańskiego[224][225]. W listopadzie 2019 francuska aktorka Valentine Monnier zeznała, że w 1975, kiedy miała 18 lat, została pobita i wykorzystana seksualnie przez reżysera[226].

Styl filmowy[edytuj | edytuj kod]

W 1976 wyznał w wywiadzie dla „Polityki”: „Kocham kino, kocham wszystkie rodzaje filmów, chciałbym kręcić i westerny, i filmy policyjne, i psychologiczne [...]”[227]. Reżyser specjalizuje się przede wszystkim w kinie gatunkowym, a główną charakterystyczną cechą jego filmów zdaniem Grażyny Stachówny jest „zewnątrztekstowa gra reżysera z widzami, dotycząca jego legendy biograficznej”[228]. Dalej polska filmoznawczyni wymienia kolejne wyróżniki filmów Polańskiego: element grozy, wyrastający z naśladownictwa dzieł Alfreda Hitchcocka[229], skłonność bohaterów do izolacji od społeczeństwa oraz postępujących zaburzeń psychicznych[230], ukazywanie mechanizmów podporządkowania słabych jednostek osobom znacznie silniejszym psychicznie, wreszcie skłonność do groteski[231]. Również David Thomson stwierdził, że Polański koncentrował się przede wszystkim na ukazaniu przejawów „alienacji oraz wrogości” wobec drugiego człowieka, które prowadziły do przemocy ukazanej „dyskretnie, z wyrzutami sumienia lub nawet komicznie”[232]. Czarny humor jest jednym z istotnych wyróżników twórczości Polańskiego, który to reżyser zdaniem J.P. Telotte'a oraz Johna McCarty'ego „potrafi przyjąć ironiczny, niezwykle bardzo komiczny stosunek do ostatecznego i, jak on to ujmuje, nieuchronnego problemu ludzkości – nieprzemijającej przemocy i pielęgnowanego przez [tę ludzkość] zła”[233].

Joshua Klein jako cechy charakterystyczne twórczości Polańskiego wymienia „mistrzowską narrację” oraz wnikliwą analizę psychologiczną[234]. Natomiast Paul Werner dopowiada, że wśród wyróżników twórczości reżysera można wymienić „klaustrofobiczną ciasnotę głównego miejsca akcji” oraz „niespokojny klimat podejrzeń i nieufności”[235], wreszcie zaś „kolistą strukturę” większości filmów w jego dorobku[236]. Zdaniem Jessiki Winter w świecie filmowym Polańskiego „silni ludzie żerują na słabeuszach [...] lub rzadziej to słabi ludzie wyczuwają zagrożenie, które istnieje tylko w ich rozstrojonych umysłach”[237]. Polański sam słynął z dyktatorskiej władzy, jaką sprawował nad aktorami na planie, doprowadzając ich „do granic fizycznej i psychicznej wytrzymałości”[238]. W swoich filmach reżyser stosował długie, proste ujęcia zachęcające aktorów do większej ekspresji przed kamerą[239].

Podstawowym źródłem inspiracji dla Polańskiego były amerykańskie filmy gatunkowe spod znaku dzieł Hitchcocka, Howarda Hawksa oraz Orsona Wellesa[240]. Spory wpływ nań wywarły również filmy Carola Reeda, Laurence’a Oliviera, Luisa Buñuela, Federica Felliniego, Elii Kazana czy też Fritza Langa[56]. Sekwencja inicjalna Wstrętu jawnie nawiązuje do filmu Pies andaluzyjski (Un chien andalou, 1929) Buñuela[241]. Mimo że reżyser był porównywany z reżyserami francuskiej Nowej Fali, stanowczo odrzucał powinowactwa z filmami takich twórców jak Jean-Luc Godard i François Truffaut[240]. O dziełach wspomnianych nowofalowców Polański wyrażał się, iż „przerażały mnie amatorszczyzną i ubóstwem technicznym”[242]. Kiedy Godard i Truffaut przewodzili strajkowi skrajnie lewicowych filmowców w ramach protestów w maju i czerwcu 1968, Polański skwitował ich działania jako fochy „małych dzieci bawiących się w rewolucjonistów. Ja mam to już za sobą. Dorastałem w kraju, w którym takie rzeczy dzieją się na poważnie”[243].

Filmografia[edytuj | edytuj kod]

Nagrody, odznaczenia, upamiętnienia[edytuj | edytuj kod]

Nagrody za filmy
Rok Film Instytucja Nagroda[165]
1958 Dwaj ludzie z szafą Międzynarodowy Konkurs Filmów Eksperymentalnych w Brukseli III Nagroda
Międzynarodowy Festiwal Filmowy w San Francisco Nagroda Specjalna za twórczość eksperymentalną
Festiwal Etiud PWSFTviT w Warszawie I Nagroda, Nagroda „Filmu” za reżyserię
Międzynarodowy Festiwal Filmów Krótkometrażowych w Oberhausen Dyplom Honorowy
1960 Międzynarodowy Festiwal Filmów Dokumentalnych i Eksperymentalnych w Montevideo I Nagroda
1962 Gruby i chudy Międzynarodowy Festiwal Filmów Krótkometrażowych w Oberhausen Nagroda NRD-owskiej Ligi Przyjaźni między Narodami
Ssaki Międzynarodowy Festiwal Filmowy w Tours Grand Prix
Nóż w wodzie Międzynarodowy Festiwal Filmowy w Wenecji Nagroda FIPRESCI
Pismo „Film” Złota Kaczka dla najlepszego filmu polskiego
1963 Ssaki Ogólnopolski Festiwal Filmów Krótkometrażowych w Krakowie I Nagroda „Złoty Smok wawelski
Międzynarodowy Festiwal Filmów Krótkometrażowych w Oberhausen Nagroda Główna
Nóż w wodzie Festiwal Filmowy w Prades Grand Prix
1964 Międzynarodowy Festiwal Filmów Krótkometrażowych w Oberhausen Nagroda młodych krytyków zachodnioniemieckich
1965 Wstręt Międzynarodowy Festiwal Filmowy w Berlinie Nagroda FIPRESCI
Nagroda Specjalna Jury
Nóż w wodzie Międzynarodowy Festiwal Filmowy w Panamie Nagroda FIPRESCI
Międzynarodowy Festiwal Filmów Wychowawczych w Teheranie Złoty Delfin
1966 Matnia Międzynarodowy Festiwal Filmowy w Berlinie Złoty Niedźwiedź
1969 Dziecko Rosemary Francuskie Stowarzyszenie Krytyków Filmowych Najlepszy film zagraniczny
1974 Chinatown Brytyjska Akademia Sztuk Filmowych i Telewizyjnych Najlepszy reżyser
1975 Stowarzyszenie Prasy Zagranicznej w Hollywood Złoty Glob za najlepszą reżyserię
1980 Tess Stowarzyszenie Krytyków Filmowych Los Angeles Najlepszy reżyser
2002 Pianista Międzynarodowy Festiwal Filmowy w Cannes Złota Palma
Stowarzyszenie Bostońskich Krytyków Filmowych Najlepszy film
Najlepszy reżyser
The San Francisco Film Critics Circle Najlepszy film
2003 Brytyjska Akademia Sztuk Filmowych i Telewizyjnych Najlepszy film
Najlepszy reżyser
Francuska Akademia Sztuki Filmowej Cezar dla najlepszego filmu francuskiego
Cezar dla najlepszego reżysera
Włoska Akademia Filmowa David di Donatello dla najlepszego filmu zagranicznego
Hiszpańska Akademia Filmowa Goya dla najlepszego filmu europejskiego
Amerykańskie Stowarzyszenie Krytyków Filmowych Najlepszy film
Najlepszy reżyser
Polskie Nagrody Filmowe Orzeł dla najlepszego filmu
Orzeł dla najlepszego reżysera
Amerykańska Akademia Sztuki Filmowej Oscar dla najlepszego reżysera
Stowarzyszenie Włoskiej Krytyki Filmowej Srebrna Taśma
Koło Piśmiennictwa Filmowego SFP Złota Taśma
2004 Czeska Akademia Sztuki Filmowej i Telewizyjnej Czeski Lew dla najlepszego filmu zagranicznego
2009 Nóż w wodzie Festiwal Filmowy i Artystyczny „Lato Filmów” Nagroda za najlepszy scenariusz w historii polskiego kina
2010 Autor widmo Międzynarodowy Festiwal Filmowy w Berlinie Srebrny Niedźwiedź za reżyserię
Europejskie Nagrody Filmowe Nagroda dla najlepszego filmu
Nagroda dla najlepszego reżysera
Nagroda za najlepszy scenariusz
2011 Francuska Akademia Sztuki Filmowej Cezar dla najlepszego reżysera
Cezar za najlepszy scenariusz adaptowany
Polskie Nagrody Filmowe Najlepszy film europejski
2012 Rzeź Francuska Akademia Sztuki Filmowej Cezar za najlepszy scenariusz adaptowany
2013 Polskie Nagrody Filmowe Orzeł za najlepszą reżyserię
2014 Wenus w futrze Francuska Akademia Sztuki Filmowej Cezar dla najlepszego reżysera
2018 Pianista Polskie Nagrody Filmowe Nagroda dla najlepszego filmu 20-lecia „Orłów”
2019 Oficer i szpieg Międzynarodowy Festiwal Filmowy w Wenecji Srebrny Lew
Nagroda FIPRESCI
2020 Francuska Akademia Sztuki Filmowej Cezar dla najlepszego reżysera
Cezar za najlepszy scenariusz adaptowany
Nagrody honorowe, upamiętnienia, odznaczenia
Rok Instytucja Nagroda Uzasadnienie[165]
1999 Europejskie Nagrody Filmowe Felix za całokształt twórczości n.d.
Sztokholmski Festiwal Filmowy Nagroda za całokształt twórczości n.d.
Festiwal Filmu Polskiego w Ameryce Nagroda „Skrzydła” „za szczególne osiągnięcia w dziedzinie sztuki filmowej poza Polską, za rozwinięcie skrzydeł w świecie”
Francuska Akademia Sztuk Pięknych Członkostwo (w miejsce Marcela Carné) n.d.
2000 Miasto Łódź Honorowe obywatelstwo miasta Łodzi

Gwiazda Polańskiego w Alei Gwiazd

n.d.
Państwowa Wyższa Szkoła Filmowa, Telewizyjna i Teatralna w Łodzi Doktorat honoris causa[244] n.d.
2001 Krajowa Izba Producentów Audiowizualnych Nagroda Specjalna „za wybitne, spotykające się z najwyższym uznaniem i znakomitą oceną, dokonania twórcze, których ścisłe związki z naszą kinematografią dobrze służą promocji polskiego filmu w świecie”
2002 Fundacja Kultury Polskiej Złote Berło „za całokształt twórczości filmowej wypełnionej odkrywczym poszukiwaniem nowych środków wyrazu, za wierność doświadczeniom, jakie przypadły w udziale Artyście i jego społeczności”
Bawarskie Nagrody Filmowe Nagroda za całokształt twórczości n.d.
2003 Polskie Nagrody Filmowe Nagroda za osiągnięcia życia n.d.
Telewizja Polonia (TVP Polonia) Nagroda Telewizji „Polonia” „za sławienie Polski i polskości na świecie”
Akademia Telewizyjna SuperWiktor 2003 n.d.
2004 Uniwersytet Rzymski „La Sapienza” Doktorat honoris causa n.d.
2005 Minister Kultury Złoty Medal „Zasłużony Kulturze Gloria Artis”[245] n.d.
X Festiwal Gwiazd w Międzyzdrojach Odcisk dłoni na Promenadzie Gwiazd n.d.
2006 Europejska Akademia Filmowa Nagroda za całokształt twórczości n.d.
Warszawski Festiwal Filmów o Tematyce Żydowskiej w Warszawie Honorowa Kamera Dawida n.d.
2007 Rosyjska Narodowa Akademia Sztuk i Nauk Filmowych Złoty Orzeł „za wybitny wkład w kinematografię światową”
XV Festiwal „ArtFilm” w Trenczanskich Teplicach Złota Kamera za całokształt twórczości n.d.
15. Festiwal Sztuki Autorów Zdjęć Filmowych „Plus Camerimage” w Łodzi Nagroda dla reżysera „za szczególną wrażliwość wizualną”
2010 Pismo „Film” Specjalna Złota Kaczka „dla najlepszego reżysera filmów nagradzanych na wielkich światowych festiwalach”
2011 36. Festiwal Polskich Filmów Fabularnych w Gdyni Nagroda Specjalna „Platynowe Lwy” n.d.
2015 8. Festiwal PKO Off Camera w Krakowie Nagroda „Pod Prąd”[246] za „szczególne osiągnięcia w rozwoju kina niezależnego”
2016 Stowarzyszenie Filmowców Polskich Odznaka 50-lecia Stowarzyszenia Filmowców Polskich[21] n.d.
2019 Kino „Charlie” w Łodzi Złoty Glan dla „twórcy niezależnego z uporem przeciwstawiającego się modom i trendom dominującym w kulturze popularnej”
Stowarzyszenie Autorów ZAiKS Honorowy Członek Stowarzyszenia n.d.
Odcisk dłoni Romana Polańskiego w Alei Gwiazd w Międzyzdrojach

W 2010, podczas 36. Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych w Gdyni, został uhonorowany nagrodą Platynowe Lwy za całokształt twórczości[247]. Decyzja ta spotkała się z protestami środowisk chrześcijańsko-konserwatywnych (m.in. Prawicy Rzeczypospolitej), które zaapelowały w specjalnym oświadczeniu podpisanym przez Marka Jurka i Mariana Piłkę o bojkot festiwalu[248]. Na apel odpowiedział dyrektor artystyczny 36. FPFF, Michał Chaciński. Stwierdził, że „Polański odbierze wyróżnienie jako niekwestionowany mistrz światowego kina i żadne pozamerytoryczne zagadnienia nie mają na tę nagrodę wpływu”[249]. Ostatecznie jednak reżyser nie przyjechał do Polski[250].

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Brwi i usta Faye Dunaway w filmie Chinatown (1974) zostały wymodelowane w taki sposób, jak Polański zapamiętał matkę[10].
  2. Ponownie do szkoły zaczął uczęszczać dopiero po wojnie[15].
  3. Córką Dawida Lieblinga jest malarka i pisarka Roma Ligocka (ur. 1938), z którą dwunastoletni Roman bawił się w teatr[22][23].
  4. Roman Polański był ostatnią ofiarą zabójcy, który wcześniej w podobny sposób zaatakował osiem osób, spośród których atak przeżyło pięć. Dziuba został uznany za winnego i skazany na karę śmierci. Wyrok wykonano 26 września 1949[33].
  5. Kompozytor w grudniu 1968 uległ wypadkowi w Los Angeles i zmarł w kwietniu 1969[87].
  6. W 2016 we Francji ukazała się rozszerzona wersja książki z tłumaczeniem Jeana-Pierre'a Carasso[126], która rok później wydana została w Polsce z uaktualnionym przekładem Szymanowskich[127].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Roman Polanski (ang.). W: Encyclopædia Britannica [on-line]. britannica.com. [dostęp 2020-03-09].
  2. Prof. Mariusz Grzegorzek: Łódź. Oświadczenie Rektora Szkoły Filmowej ws. spotkania z Romanem Polańskim. e-teatr.pl, 2019-11-27. [dostęp 2020-03-09].
  3. Roman Polański. W: Stowarzyszenie Filmowców Polskich [on-line]. sfp.org.pl. [dostęp 2020-03-09].
  4. Werner 2013 ↓, s. 12.
  5. Florence Colombani: Roman Polanski: vie et destin de l'artiste. P. Rey, 2010, s. 16. ISBN 978-2-84876-176-3.
  6. a b Werner 2013 ↓, s. 12–13.
  7. a b c Greenberg 2013 ↓, s. 12.
  8. a b Werner 2013 ↓, s. 13.
  9. Zamochnikoff i Bonnotte 2006 ↓, s. 14.
  10. Greenberg 2013 ↓, s. 128.
  11. a b c Werner 2013 ↓, s. 14.
  12. Werner 2013 ↓, s. 13–14.
  13. a b Greenberg 2013 ↓, s. 13.
  14. Werner 2013 ↓, s. 14–15.
  15. a b c d Werner 2013 ↓, s. 15.
  16. Grażyna Lubińska, Łatwo się wydostać, tylko jak przeżyć. Rozmowa z Romanem Polańskim, „Gazeta Wyborcza”, 11 marca 2003 [dostęp 2020-03-17].
  17. Werner 2013 ↓, s. 15–17.
  18. a b c Marek Skocza, Młodzieńcze drogi Romana Polańskiego, katowice.naszemiasto.pl, 19 sierpnia 2002 [dostęp 2017-11-23] (pol.).
  19. Werner 2013 ↓, s. 16.
  20. Werner 2013 ↓, s. 16–17.
  21. a b Mateusz Kudła, Anna Kokoszka, Roman Polański w wywiadzie dla „Faktów”. „Za czym tęsknię w Polsce? Za bliskimi ludźmi, których coraz mniej” (pol.). tvn24.pl. [dostęp 2016-05-26].
  22. a b Werner 2013 ↓, s. 17.
  23. a b c Kochańczyk 2013 ↓, s. 16.
  24. Zamochnikoff i Bonnotte 2006 ↓, s. 25–27.
  25. Zamochnikoff i Bonnotte 2006 ↓, s. 28.
  26. a b Werner 2013 ↓, s. 17–18.
  27. Werner 2013 ↓, s. 20.
  28. Werner 2013 ↓, s. 22–23.
  29. Kochańczyk 2013 ↓, s. 18.
  30. Kochańczyk 2013 ↓, s. 19.
  31. Werner 2013 ↓, s. 9–11.
  32. Zamochnikoff i Bonnotte 2006 ↓, s. 29.
  33. Jaromir Król: Napad na Romana Polańskiego (pol.). „Przegląd”, 2016-09-05. [dostęp 2019-12-28].
  34. Stachówna 1994 ↓, s. 31–32.
  35. Werner 2013 ↓, s. 20–21.
  36. Stachówna 1994 ↓, s. 32–33.
  37. a b Kochańczyk 2013 ↓, s. 22.
  38. a b Werner 2013 ↓, s. 23.
  39. a b c d Stachówna 1994 ↓, s. 33.
  40. a b Werner 2013 ↓, s. 24.
  41. Kochańczyk 2013 ↓, s. 20–22.
  42. a b Werner 2013 ↓, s. 25.
  43. Werner 2013 ↓, s. 21, 26–27.
  44. Werner 2013 ↓, s. 27–28.
  45. Kochańczyk 2013 ↓, s. 25–26.
  46. Stachówna 1994 ↓, s. 32.
  47. a b Werner 2013 ↓, s. 29.
  48. Werner 2013 ↓, s. 28.
  49. Kochańczyk 2013 ↓, s. 26–27.
  50. a b Stachówna 1994 ↓, s. 34.
  51. Werner 2013 ↓, s. 30.
  52. Stachówna 1994 ↓, s. 37.
  53. Dwaj ludzie z szafą, FilmPolski [dostęp 2019-10-24] (pol.).
  54. Stachówna 1994 ↓, s. 39.
  55. Werner 2013 ↓, s. 33–34.
  56. a b c Werner 2013 ↓, s. 27.
  57. Zamochnikoff i Bonnotte 2006 ↓, s. 57.
  58. Stachówna 1994 ↓, s. 39–40.
  59. Werner 2013 ↓, s. 34–39.
  60. Werner 2013 ↓, s. 40.
  61. Werner 2013 ↓, s. 41–42.
  62. Stachówna 1994 ↓, s. 40–42.
  63. Zamochnikoff i Bonnotte 2006 ↓, s. 63.
  64. a b c Werner 2013 ↓, s. 48.
  65. Werner 2013 ↓, s. 49.
  66. Werner 2013 ↓, s. 50.
  67. Werner 2013 ↓, s. 52–53.
  68. Zamochnikoff i Bonnotte 2006 ↓, s. 77.
  69. Repulsion, MUBI [dostęp 2019-10-28].
  70. Peter Bradshaw, Repulsion – review, „The Guardian”, 3 stycznia 2013, ISSN 0261-3077 [dostęp 2019-10-28] (ang.).
  71. Zamochnikoff i Bonnotte 2006 ↓, s. 65.
  72. Zamochnikoff i Bonnotte 2006 ↓, s. 66–68.
  73. Zamochnikoff i Bonnotte 2006 ↓, s. 67.
  74. Cul-de-sac, MUBI [dostęp 2019-10-28].
  75. Jonathan Rosenbaum, Cul-de-sac, Chicago Reader [dostęp 2019-10-28] (ang.).
  76. Werner 2013 ↓, s. 69–71.
  77. Zamochnikoff i Bonnotte 2006 ↓, s. 165.
  78. Zamochnikoff i Bonnotte 2006 ↓, s. 167.
  79. Zamochnikoff i Bonnotte 2006 ↓, s. 165, 168.
  80. Zamochnikoff i Bonnotte 2006 ↓, s. 170.
  81. Roger Ebert, The Fearless Vampire Killers, or Pardon Me but Your Teeth Are in My Neck / Dance of the Vampires movie review (1968), rogerebert.com [dostęp 2019-10-28] (ang.).
  82. a b Werner 2013 ↓, s. 83.
  83. Werner 2013 ↓, s. 84.
  84. Werner 2013 ↓, s. 86–87.
  85. Greenberg 2013 ↓, s. 85.
  86. Condé Nast, The Devil Inside: Watching Rosemary’s Baby in the Age of #MeToo, Vanity Fair [dostęp 2019-10-28] (ang.).
  87. Werner 2013 ↓, s. 97.
  88. Zamochnikoff i Bonnotte 2006 ↓, s. 99.
  89. a b Werner 2013 ↓, s. 85.
  90. Werner 2013 ↓, s. 94–95.
  91. Werner 2013 ↓, s. 96–97.
  92. Macbeth, Variety, 1972 [dostęp 2019-10-29] (ang.).
  93. Macbeth (1971), Time Out London [dostęp 2019-10-29] (ang.).
  94. Macbeth (1971) awards & festivals on MUBI, mubi.com [dostęp 2019-10-29].
  95. Werner 2013 ↓, s. 122.
  96. Jay Cocks, Cinema: Quick Cuts, „Time”, 5 listopada 1973, ISSN 0040-781X [dostęp 2019-10-29] (ang.).
  97. Matt Brunson, Independence Day, That’s Sexploitation!, Top Gun among new home entertainment titles, Creative Loafing Charlotte [dostęp 2019-10-29] (ang.).
  98. Roger Ebert, Diary of Forbidden Dreams movie review (1976), rogerebert.com [dostęp 2019-10-29] (ang.).
  99. Werner 2013 ↓, s. 126–127.
  100. Zamochnikoff i Bonnotte 2006 ↓, s. 218.
  101. Zamochnikoff i Bonnotte 2006 ↓, s. 219.
  102. Zamochnikoff i Bonnotte 2006 ↓, s. 222.
  103. Werner 2013 ↓, s. 132.
  104. Chinatown (1974) awards & festivals, mubi.com [dostęp 2019-10-29].
  105. Chinatown, goldenglobes.com [dostęp 2019-10-29] [zarchiwizowane z adresu 2019-10-29] (ang.).
  106. Andrew Pulver, Chinatown: the best film of all time, „The Guardian”, 22 października 2010, ISSN 0261-3077 [dostęp 2019-10-29] (ang.).
  107. Werner 2013 ↓, s. 144.
  108. Roger Ebert, The Tenant movie review & film summary (1976), rogerebert.com [dostęp 2019-10-29] (ang.).
  109. Ben Sachs, Roman Polanski’s THE TENANT, cine-file.info, październik 2011 [dostęp 2019-10-29].
  110. Kim Morgan, Kim Morgan on DVD, Tenant, Edge and The Lost Weekend, Sunset Gun, 24 kwietnia 2017 [dostęp 2019-10-29] [zarchiwizowane z adresu 2017-04-24].
  111. The Tenant (1976), PopMatters, 14 lipca 2003 [dostęp 2019-10-29] (ang.).
  112. Jason Horsley, The secret life of movies: schizophrenic and shamanic journeys in American cinema, Jefferson, N.C.: McFarland & Company, 2009, s. 137.
  113. Werner 2013 ↓, s. 151.
  114. Werner 2013 ↓, s. 153.
  115. Werner 2013 ↓, s. 154.
  116. Werner 2013 ↓, s. 156.
  117. a b Werner 2013 ↓, s. 164.
  118. The sumptuous Tess is Roman Polanski by way of David Lean, A.V. Film [dostęp 2019-10-30].
  119. Werner 2013 ↓, s. 173.
  120. Werner 2013 ↓, s. 174–175.
  121. Tess (1979) awards & festivals, mubi.com [dostęp 2019-10-30].
  122. Amadeusz – Peter Shaffer, e-teatr.pl [dostęp 2019-10-30].
  123. Werner 2013 ↓, s. 179.
  124. Werner 2013 ↓, s. 181.
  125. Polański 1989 ↓.
  126. Roman Polanski, Roman, Jean-Pierre Carasso (tłum.), Paris: Fayard, 2016.
  127. Roman Polański, Roman by Polański, Kalina i Piotr Szymanowscy (tłum.), Warszawa: Świat Książki, 2017.
  128. Roger Ebert, Pirates movie review & film summary (1986), rogerebert.com [dostęp 2019-10-30] (ang.).
  129. La drôle de galère du Pirates de Polanski, LExpress.fr, 16 maja 1986 [dostęp 2019-10-30] (fr.).
  130. Werner 2013 ↓, s. 183.
  131. Werner 2013 ↓, s. 190.
  132. Werner 2013 ↓, s. 190–191.
  133. Jeremy Carr, Polanski, Roman, Senses of Cinema, 6 marca 2015 [dostęp 2019-10-30] (ang.).
  134. Frantic, filmcritic.com.au [dostęp 2019-10-30].
  135. Jonathan Rosenbaum, Frantic, Chicago Reader [dostęp 2019-10-30] (ang.).
  136. Juries 1991 : Feature Films – Festival de Cannes 2016 (International Film Festival), Cannes Festival, 15 kwietnia 2016 [dostęp 2020-02-11] [zarchiwizowane z adresu 2016-04-15].
  137. a b Greg Cwik, Barton Fink monopolized Cannes on this day in 1991, The Dissolve, 20 maja 2015 [dostęp 2020-02-11].
  138. Werner 2013 ↓, s. 204–206.
  139. Werner 2013 ↓, s. 206–207.
  140. Roger Ebert, Bitter Moon movie review & film summary (1994), rogerebert.com [dostęp 2019-10-30] (ang.).
  141. Eric Henderson, DVD Review: Bitter Moon [dostęp 2019-10-30] (ang.).
  142. Jonathan Rosenbaum, Sex Games, Chicago Reader [dostęp 2019-10-30] (ang.).
  143. Bitter Moon, Empire, 2000 [dostęp 2019-10-30] (ang.).
  144. FILM / Polanski’s Freudian slop: Bitter Moon (18); City of Joy, The Independent, 4 października 1992 [dostęp 2019-10-30] (ang.).
  145. Janet Maslin, Review/Film; Buttoned-Down People, Unbuttoned Memories, „The New York Times”, 18 marca 1994, ISSN 0362-4331 [dostęp 2019-10-30] (ang.).
  146. Werner 2013 ↓, s. 216–217.
  147. Werner 2013 ↓, s. 218.
  148. Jonathan Rosenbaum, Death and the Maiden, Chicago Reader [dostęp 2019-10-31] (ang.).
  149. Marvel at what Roman Polanski can do with four walls and a strong play, A.V. Film [dostęp 2019-10-31].
  150. Werner 2013 ↓, s. 225–228.
  151. Werner 2013 ↓, s. 229.
  152. Werner 2013 ↓, s. 230–231.
  153. Werner 2013 ↓, s. 227.
  154. Robert W. Welkos, Younger Actresses Get the Parts . . . and Now Awards, Los Angeles Times, 16 września 1996 [dostęp 2020-02-11] (ang.).
  155. Werner 2013 ↓, s. 234–235.
  156. The Ninth Gate, Empire, 2000 [dostęp 2019-10-31] (ang.).
  157. Peter Bradshaw, The Ninth Gate, „The Guardian”, 2 czerwca 2000, ISSN 0261-3077 [dostęp 2019-10-31] (ang.).
  158. Werner 2013 ↓, s. 246–247.
  159. a b Jazdon 2013 ↓, s. 90.
  160. Jazdon 2013 ↓, s. 79.
  161. The Pianist – Movie Reviews, Rotten Tomatoes [dostęp 2019-11-02].
  162. The Pianist (2002) awards & festivals, mubi.com [dostęp 2019-11-02].
  163. The Pianist, Box Office Mojo [dostęp 2019-11-02].
  164. Werner 2013 ↓, s. 267.
  165. a b c Roman Polański w bazie filmpolski.pl
  166. Polański śpiewa, Onet.pl, 26 sierpnia 2002 [dostęp 2020-03-09].
  167. Werner 2013 ↓, s. 273–274.
  168. a b Oliver Twist, Box Office Mojo [dostęp 2019-11-02].
  169. Andy Jacobs, Oliver Twist, bbc.co.uk, 4 października 2005 [dostęp 2019-11-02].
  170. Ann Hornaday, Straight-Arrow ‘Oliver Twist’, „Washington Post”, 30 września 2005 [dostęp 2019-11-02].
  171. Werner 2013 ↓, s. 276–277.
  172. Ain-Krupa 2010 ↓, s. 157.
  173. Ghost Writer najlepszym filmem Europy!. [dostęp 2011-02-26].
  174. Ludzie Boga najlepszym filmem, Polański reżyserem – Cezary rozdane. [dostęp 2011-02-26].
  175. Scott Tobias, The Ghost Writer, A.V. Club, 18 lutego 2010 [dostęp 2019-11-02].
  176. Carnage (2011) awards & festivals, mubi.com [dostęp 2019-11-02].
  177. Roger Ebert, Carnage movie review & film summary (2012), rogerebert.com [dostęp 2019-11-02] (ang.).
  178. Joe Morgenstern, Stylish Spectacle Makes This ‘Mission’ Possible, „Wall Street Journal”, 16 grudnia 2011, ISSN 0099-9660 [dostęp 2019-11-02] (ang.).
  179. A Therapy, MUBI [dostęp 2019-11-02].
  180. Venus In Fur, film review: Roman Polanski certainly enjoys showing his, The Independent, 29 maja 2014 [dostęp 2019-11-03] (ang.).
  181. Jonathan Romney, Venus in Fur review – Polanski’s witty take on sexual politics, „The Guardian”, 1 czerwca 2014 [dostęp 2019-11-03].
  182. Jędrzej Słodkowski, Polański odkłada Dreyfusa, wyborcza.pl, 20 lipca 2016 [dostęp 2017-11-26].
  183. Deborah Young, ‘Based on a True Story’ (‘D’Apres une histoire vraie’): Film Review, The Hollywood Reporter, 27 maja 2017 [dostęp 2019-11-03] (ang.).
  184. Robbie Collin, Cannes 2017: Based on a True Story, review: Roman Polanski’s thriller is as pedestrian as a soap opera, „The Telegraph”, 27 maja 2017, ISSN 0307-1235 [dostęp 2019-11-03] (ang.).
  185. Emilia Dłużewska, Bill Cosby i Roman Polański wyrzuceni z Akademii Oscarowej, wyborcza.pl, 3 maja 2018 [dostęp 2018-05-04].
  186. Jakub Zagalski, Roman Polański zaskarżył Akademię Filmową. Chce wrócić w jej szeregi, wp.pl, 20 kwietnia 2019 [dostęp 2019-11-09].
  187. „Joker” tworzy historię i dostaje Złotego Lwa!, Filmweb.pl, 7 września 2019 [dostęp 2019-09-09].
  188. Owen Gleiberman, Venice Film Review: Roman Polanski’s ‘J’Accuse (An Officer and a Spy)’, Variety, 30 sierpnia 2019 [dostęp 2019-11-03] (ang.).
  189. Robbie Collin, An Officer and a Spy, review: Roman Polanski’s retelling of the Dreyfus Affair is elegant but self-pitying, „The Telegraph”, 30 sierpnia 2019, ISSN 0307-1235 [dostęp 2019-11-03] (ang.).
  190. „Oficer i szpieg” z trzema statuetkami Cezara. Roman Polański najlepszym reżyserem, TVN24 [dostęp 2020-03-02].
  191. Sara Bounaoui, Adam Zygiel, Cezary 2020: Roman Polański z nagrodami, publiczność wybuczała wybór akademii, rmf24.pl, 28 lutego 2020 [dostęp 2020-03-02] (pol.).
  192. Roman Polański: Roman / par Polanski; trad. de l’anglais par Jean Pierre Carasso. Morrow, s. 159. ISBN 2-221-00803-0.
  193. Werner 2013 ↓, s. 30–31.
  194. Kochańczyk 2013 ↓, s. 29–30.
  195. Werner 2013 ↓, s. 91.
  196. Marisa Iati, Actress Sharon Tate was young, beautiful and pregnant. Then Charles Manson’s ‘family’ arrived., Washington Post, 9 sierpnia 2019 [dostęp 2019-11-03] (ang.).
  197. History com Editors, Actress Sharon Tate found murdered, HISTORY [dostęp 2019-11-03] (ang.).
  198. a b Dirk Cameron Gibson: Serial murder and media circuses. Greenwood Publishing Group, s. 46. ISBN 978-0-275-99064-0.
  199. Paul Richard Polanski, GENi [dostęp 2020-03-09].
  200. Werner 2013 ↓, s. 103.
  201. Zamochnikoff i Bonnotte 2006 ↓, s. 206–207.
  202. Zamochnikoff i Bonnotte 2006 ↓, s. 210.
  203. Werner 2013 ↓, s. 105.
  204. Werner 2013 ↓, s. 187.
  205. Thomas Riggs: Contemporary theatre, film, and television. Gale Research Co., s. 306. ISBN 978-0-7876-9038-0.
  206. Dagmara Romanowska, Morgane Polanski: najważniejsza jest dyscyplina, Interia, 30 listopada 2018 [dostęp 2019-12-31].
  207. Syn Romana Polańskiego zagrał w jego nowym filmie, Onet, 5 stycznia 2012 [dostęp 2019-12-31].
  208. Werner 2013 ↓, s. 155.
  209. Vanessa Thorpe, Waiting to come in from the cold, theguardian.com, 7 grudnia 2008 [dostęp 2017-11-26] (ang.).
  210. Werner 2013 ↓, s. 157.
  211. Werner 2013 ↓, s. 158.
  212. Werner 2013 ↓, s. 159–161.
  213. a b Werner 2013 ↓, s. 162.
  214. Roman Polanski: The truth about his notorious sex crime, The Independent, 5 października 2008 [dostęp 2019-11-07] (ang.).
  215. Roman Polanski agreed $500,000 settlement with victim, 3 października 2009, ISSN 0307-1235 [dostęp 2019-11-07] (ang.).
  216. Polański zgodził się w 1993 r. wypłacić Geimer odszkodowanie, gazetaprawna.pl [dostęp 2019-11-07].
  217. tbe: Sąd odrzucił wniosek Polańskiego o umorzenie sprawy. W: PAP [on-line]. Wirtualna Polska, 2009-05-08. [dostęp 8 maja 2009].
  218. Polański w areszcie ekstradycyjnym. tvn24.pl, 15:31, 27.09.2009. [dostęp 27 września 2009].
  219. Polska nie wyda Stanom Zjednoczonym Romana Polańskiego. Jest decyzja sądu, Radio Kraków [dostęp 2019-11-07] (pol.).
  220. Kaczyński chce wydać Polańskiego Amerykanom, Newsweek.pl [dostęp 2019-11-07] (pol.).
  221. Roman Polański nie zostanie wydany Amerykanom (pol.). 2015-10-30. [dostęp 2015-10-30].
  222. a b Agata Łukaszewicz. Roman Polański nie będzie wydany. „Rzeczpospolita”, s. C3, 7 grudnia 2016. 
  223. Charlotte Lewis oskarża Romana Polańskiego o gwałt. Interia. [dostęp 2019-11-09].
  224. Giulia Crouch (2017-10-04): Controversial film director Roman Polanski faces new child rape allegations after 61-year-old woman comes forward as victim, police confirm (ang.). The Sun. [dostęp 2017-10-03].
  225. Peter Allen (2017-10-03): German actress says film director Roman Polanski raped her (ang.). Daily Mail. [dostęp 2017-10-04].
  226. Roman Polański oskarżony o gwałt przez francuską artystkę. Onet, 2019-11-09. [dostęp 2019-11-09].
  227. Stachówna 1994 ↓, s. 126.
  228. Stachówna 1994 ↓, s. 129.
  229. Stachówna 1994 ↓, s. 132.
  230. Stachówna 1994 ↓, s. 134, 148.
  231. Stachówna 1994 ↓, s. 190.
  232. Thomson 2002 ↓, s. 687.
  233. Telotte i McCarty 1998 ↓, s. 390.
  234. Klein 2007 ↓, s. 376.
  235. Werner 2013 ↓, s. 88.
  236. Walker 2014 ↓, s. 149.
  237. Winter 2007 ↓, s. 425.
  238. Werner 2013 ↓, s. 60.
  239. Thomson 2002 ↓, s. 688.
  240. a b Stachówna 1994 ↓, s. 218.
  241. Werner 2013 ↓, s. 54.
  242. Polański 1989 ↓, s. 152.
  243. Werner 2013 ↓, s. 95.
  244. Doktoraty honoris causa (pol.). Państwowa Wyższa Szkoła Filmowa, Telewizyjna i Teatralna im. Leona Schillera w Łodzi. [dostęp 2019-11-07].
  245. Warszawa. Wręczono złote medale „Gloria Artis”. e-teatr.pl, 10 września 2005. [dostęp 22 czerwca 2011].
  246. PKO Off Camera 2015: Roman Polański z nagrodą „Pod prąd” – Film, film.onet.pl [dostęp 2017-11-26] (pol.).
  247. Krzysztof Spór: 36. FPFF. Pawlikowski szefem jury, Polański z nagrodą. stopklatka.pl, 2011-05-23. [dostęp 2011-08-09].
  248. Krzysztof Spór: Prawica chce bojkotu 36. FPFF z powodu Polańskiego. stopklatka.pl, 2011-05-25. [dostęp 2011-08-09].
  249. Krzysztof Spór: Polański przyjedzie do Gdyni mimo protestu prawicy. stopklatka.pl, 2011-05-26. [dostęp 2011-08-09].
  250. Krzysztof Spór: Roman Polański nie przyjedzie do Polski. stopklatka.pl, 2011-06-02. [dostęp 2011-08-09].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Literatura podmiotowa[edytuj | edytuj kod]

  • Roman Polański, Roman, Kalina Szymanowska, Piotr Szymanowski (tłum.), Warszawa: Wydawnictwo Polonia, 1989.

Literatura przedmiotowa[edytuj | edytuj kod]

  • Julia Ain-Krupa, Roman Polanski: a life in exile, Santa Barbara, Calif.: Praeger, 2010.
  • James Greenberg, Polański. Portret mistrza, Warszawa: Foksal, 2013, ISBN 978-83-7881-944-8.
  • Mikołaj Jazdon, Zagłada miasta. Warszawa w „Pianiście” Romana Polańskiego, „Images” (21), 2013, s. 77–95.
  • Joshua Klein, Roman Polański, [w:] Steven Jay Schneider (red.), 501 reżyserów filmowych, MWK, 2007, s. 376–377.
  • Jan Kochańczyk, Roman Polański i jego sztuka przetrwania, e-bookowo, 2013, ISBN 978-83-63080-28-0.
  • Grażyna Stachówna, Roman Polański i jego filmy, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1994, ISBN 83-01-11300-6.
  • J.P. Telotte, John McCarty, Roman Polański, [w:] Andrew Sarris (red.), The St. James film directors encyclopedia, Detroit: Visible Ink Press, 1998, s. 387-390, ISBN 1-57859-028-0.
  • David Thomson, The new biographical dictionary of film, New York: Alfred A. Knopf, 2002.
  • Paul Werner, Polański. Biografia, Anna Krochmal, Robert Kędzierski (tłum.), Poznań: Rebis, 2013, ISBN 978-83-7818-533-8.
  • Jessica Winter, Roman Polanski, [w:] Richard Armstrong i inni red., The Rough Guide to Films, London – New York: Penguin Books, 2007, s. 425–426.
  • Frédéric Zamochnikoff, Stéphane Bonnotte, Polański. Na rozdrożu światów, Krystyna Pruska, Krzysztof Pruski (tłum.), Warszawa: Cyklady, 2006, ISBN 83-60279-10-1.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]



This page is based on a Wikipedia article written by contributors (read/edit).
Text is available under the CC BY-SA 4.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.

  • Oriflame Üyelik
  • Destek