Hongkong

Ten artykuł dotyczy specjalnego regionu administracyjnego Chińskiej Republiki Ludowej. Zobacz też: Hongkong – wyspa należąca do tego terytorium.
中華人民共和國香港特別行政區
Hong Kong
Special Administrative Region
of the People’s Republic of China

Specjalny Region Administracyjny
Hongkong
Chińskiej Republiki Ludowej
Flaga Hongkongu
Godło Hongkongu
Flaga Hongkongu Godło Hongkongu
Hymn:
义勇军进行曲

(Marsz Ochotników)
Położenie Hongkongu
Państwo  ChRL
Język urzędowy chiński, angielski
Status terytorium Specjalny Region Administracyjny Chińskiej Republiki Ludowej
Głowa terytorium Szef administracji Carrie Lam
Powierzchnia
 • całkowita

1104 km²
Liczba ludności (2019)
 • całkowita 
 • gęstość zaludnienia

7 500 700[1]
6777 osób/km²
PKB (2017)
 • całkowite 
 • na osobę

342 mld USD[2]
46 109[2] USD
PKB (PSN) (2017)
 • całkowite 
 • na osobę

455 mld[2] dolarów międzynar.
61 393[2] dolarów międzynar.
waluta 1 dolar hongkoński = 100 centów (HKD)
Przekazanie od Wielkiej Brytanii
1 lipca 1997
Religia dominująca Religie chińskie (59,5%)
Strefa czasowa UTC +8
Domena internetowa .hk
Kod samochodowy HK
Kod samolotowy B
Kod telefoniczny +852
Podział administracyjny Hongkongu
Widok na Hongkong ze Wzgórza Wiktorii
Ulica Hongkongu

Hongkong (chiń. 香港, kantoński jyutping: hoeng1 gong2 wym. [hœ̂ːŋkɔ̌ːŋ], ang. Hong Kong, mandaryński pinyin: Xiānggǎng wym. [ɕjáŋkàŋ]), oficjalnie Specjalny Region Administracyjny Hongkong (ang. Hong Kong Special Administrative Region) – specjalny region administracyjny Chińskiej Republiki Ludowej, znajdujący się nad Morzem Południowochińskim, w Delcie Rzeki Perłowej. W latach 1842–1997 posiadłość brytyjska. Jedno z największych centrów finansowych i portów morskich świata, z rekordową liczbą wieżowców[3]. W rankingach miast Hongkong jest najdroższym miejscem na świecie pod względem kosztów wynajmu (średnio 8315£ miesięcznie)[4].

Etymologia[edytuj | edytuj kod]

Nazwa 香港 oznacza dosłownie „pachnący port”[5]. W języku kantońskim wymawiana jest ona jako hoeng1 gong2 (transkrypcja jyutping), zaś w mandaryńskim Xiānggǎng (transkrypcja hanyu pinyin).

Angielska nazwa terytorium miała pierwotnie formę Hongkong, w 1926 roku zmieniono ją na obowiązującą do dziś Hong Kong. Niektóre instytucje, jak Hongkong Post czy The Hongkong and Shanghai Banking Corporation, używają jednak nadal starej pisowni[6].

Języki oficjalne[edytuj | edytuj kod]

Oficjalnymi językami Hongkongu są: chiński i angielski. Władze tworzą ważne dokumenty w obu tych językach. Korespondencja z indywidualnymi członkami społeczeństwa jest zawsze w języku właściwym dla odbiorców. Realizację polityki językowej rządu monitoruje Wydział Języków Urzędowych (Official Languages Division) w Biurze Słuzby Cywilnej (Civil Service Bureau)[7].

Artykuł 9 „Ustawy zasadniczej” (Basic Law) Specjalnego Regionu Administracyjnego Hongkong mówi[8]:

„Oprócz języka chińskiego język angielski może być również używany jako język urzędowy przez władze wykonawcze, ustawodawcę i sądownictwo.”

Historia[edytuj | edytuj kod]

Do początku XIX wieku mała chińska wyspa Hongkong była zamieszkana przez rybaków. Jednakże brytyjscy kupcy stworzyli z wyspy bramę dla przemycanego z Indii opium, a wywozili tędy takie towary, jak: herbata, jedwabie i porcelana, doprowadzając do poważnych konfliktów handlowych. Uzależnienie od narkotyku stało się poważnym problemem dla Chin. Do 1839 roku było już do ok. 10 mln palaczy opium i 2 mln narkomanów[9].

Władze Chin dążyły do zlikwidowania tego procederu, niszcząc przemycane opium i karząc handlarzy. W odpowiedzi Wielka Brytania postawiła ultimatum, co doprowadziło do pierwszej wojny opiumowej (1839–1842), która spowodowała 520 ofiar ze strony brytyjskiej i do 20 tys. ofiar chińskich[9].

W 1842 roku podpisano w Nankinie traktat kończący tę wojnę. Na jego podstawie wyspa Hongkong została przejęta przez Wielką Brytanię. Był to pierwszy z trzech „nierówoprawnych traktatów” podpisanych przez Chiny z Wielką Brytanią. W ciągu kolejnych 56 lat obszar znacznie powiększył się m.in. o Nowe Terytoria[9].

Lata 1856–1860 to druga wojna opiumowa, czyli zbrojna interwencja Wielkiej Brytanii i Cesarstwa Francuskiego w Chinach. Zakończyła się ona „Konwencją pekińską”, na mocy której Chiny scedowały półwysep Koulun (ang. Kowloon) i wyspę Ngong Shuen Chau (ang. Stonecutters) na rzecz Wielkiej Brytanii[9].

W 1898 podpisano umowę o 99-letniej „dzierżawie” przez Wielką Brytanię. Do Hongkongu napłynęły fale imigrantów z Chin kontynentalnych. Rozwinął się handel międzynarodowy, powstały szkoły, banki i przedsiębiorstwa w stylu zachodnim. Hongkong stał się regionalnym centrum handlowym[9].

W 1937 roku rozpoczęła się druga wojna chińsko-japońska (1937–1945) i tysiące ludzi z Chin kontynentalnych uciekły do Hongkongu chronionego statusem kolonii brytyjskiej. Jednakże w 1941 roku wojska japońskie wkroczyły do miasta i okupowały je do 1945 roku. Przez cztery lata populacja Hongkongu zmniejszyła się z 1,6 mln do 600 tys. Wielka Brytania odzyskała kontrolę w 1946 roku[9].

1 października 1949 roku Mao Zedong (1893–1976) proklamował w Pekinie powstanie Chińskiej Republiki Ludowej. Wojna domowa zmusiła setki tysięcy ludzi do ucieczki m.in. do Hongkongu, co doprowadziło do powstania dużych osiedli dzikich lokatorów. Każdego miesiąca docierało ok. 100 tys. osób, przynosząc ze sobą różne dialekty, języki, tradycje. Liczba ludności wzrosła z 600 tys. w 1945 do 2,5 mln w 1956 roku[9].

W latach 70. Hongkong stał się jednym z „azjatyckich tygrysów”. Mao Zedonga zastąpił Deng Xiaoping (1904–1997), który realizował politykę otwarcia Chin na świat i wewnętrznych reform społeczno-gospodarczych. Wielka Brytania, widząc koniec swojej dzierżawy, zaczynała planować swoje wyjście[9].

Na mocy umowy chińsko-brytyjskiej, zawartej w 1984, ustalono warunki, na których Hongkong powrócił do Chin po upływie okresu dzierżawy w 1997 roku. Chiny zobowiązały się pozostawić władzom Hongkongu do 2047 roku dużą autonomię we wszystkich sprawach, z wyjątkiem polityki zagranicznej i sił zbrojnych. 1 lipca 1997 ChRL objęła Hongkong w posiadanie.

W 2014 roku w Hongkongu trwały protesty przeciw niedemokratycznej ordynacji wyborczej, które nazwano „rewolucją parasolek”. Stłumiono je 15 grudnia. Kolejne protesty w 2019 r. związane były z ogłoszeniem projektu ekstradycji obywateli Hongkongu do ChRL[9].

Następstwem protestów było założenie prodemokratycznych partii politycznych, które zajęły część miejsc parlamentarnych wybieranych drogą demokratyczną. Rozwój ruchów separatystycznych był wynikiem ograniczania w drugiej połowie 2010 roku swobód panujących w Hongkongu, przejawiającego się m.in. autocenzurą mediów i blokowaniem demokratyzacji regionu. Zmiana polityki chińskiej spowodowała narastanie nastrojów secesjonistycznych i antychińskich oraz w reakcji na nie mobilizacje grup o nastawieniu prochińskim[10].

Galeria historyczna[edytuj | edytuj kod]

Podział administracyjny[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Dzielnice Hongkongu.

Wraz z przejęciem Hongkongu przez Chiny poszczególne miasta hongkońskie utraciły swój dotychczasowy status – całe terytorium Hongkongu stało się jednym obszarem miejskim. Utrzymany natomiast został podział na 3 regiony i na 18 dzielnic. Trzy regiony HK:

  1. Nowe Terytoria (ang. The New Territories):
  2. Koulun (ang. Kowloon);
  3. Hongkong (ang. Hong Kong Island).

Geografia[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Geografia Hongkongu.

Hongkong zajmuje półwysep Koulun oraz liczne przybrzeżne wyspy. Największe z wysp to: Lantau (147,16 km²), Hongkong (80,5 km²) oraz Nanya Dao (13,74 km²). Wyspa Hongkong jest położona na Morzu Południowochińskim, przy ujściu Rzeki Perłowej (Zhu Jiang). Cieśniną oddzielającą wyspę od półwyspu jest Port Wiktorii, jeden z najgłębszych portów świata. Nowe Terytoria zajmują około 200 przybrzeżnych wysp i wysepek. Cały okręg liczy 234 wyspy. W krajobrazie Hongkongu dominują pagórki, często ze stromymi zboczami. Najwyższym szczytem jest Tai Mo Shan, osiągający 958 m n.p.m. Niziny zajmują północno-zachodnią część półwyspu.

Hongkong leży 60 km na wschód od Makau (na przeciwległym brzegu ujścia Rzeki Perłowej). Po drugiej stronie chińskiej granicy leży Shenzhen. Na całej powierzchni 1104 km² mniej niż 25% jest zajętych przez zabudowę. Resztę zajmują parki i rezerwaty przyrody.

Klimat Hongkongu jest zwrotnikowy, monsunowy. W zimie jest zimno i sucho, latem gorąco i wilgotno, a jesienią ciepło, słonecznie i sucho. W Hongkongu sporadycznie występują tajfuny.

Panorama Hongkongu
Panorama Hongkongu

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Two International Finance Center

Gospodarka Hongkongu ma najwyższy na świecie wskaźnik wolności gospodarczej (ang. Index of Economic Freedom, IEF)[11].

Siła gospodarcza Hongkongu została zbudowana na wieloletnim rozwijaniu wymiany towarowej ChRL ze światem. Od lat pełni rolę jednego ze światowych centrów handlowo-finansowych. Kluczową rolę w rozwoju międzynarodowych stosunków gospodarczych Hongkongu pełni Rada Rozwoju Handlu Hongkongu (Hong Kong Trade Development Council). Miasto jest siedzibą wielu wielonarodowych organizacji, banków, firm itp. Hongkong ma jeden z najwyższych wskaźników Giniego wśród rozwiniętych gospodarek świata, jeśli chodzi o przychód na rodzinę, wynoszący 55,3 w roku 2007, oraz najwyższy jeśli chodzi o rozwój społeczny – 43,4 (w 2009, wśród gospodarek rozwiniętych[12][13]).

PKB na osobę w Hongkongu – według CIA wynosi 42 800 USD w 2009 i jest to 15. wynik na świecie i 5. w Azji[14], według Banku Światowego 44 070 USD[15], a według innych źródeł 43 957 USD[16]. Przyrost gospodarczy między 1989 a 1997 rokiem utrzymywał się na poziomie 5% rocznie. Azjatycki kryzys finansowy w 1998 poważnie zaszkodził gospodarce Hongkongu. W 2000 przyrost gospodarczy wzrósł do 10%, po czym spadał, przyjmując w 2009, po ostatnim kryzysie wartości ujemne (−2,8% w 2009). Jednakowoż analitycy MFW przewidują 5% wzrost na rok 2010[17].

Realne zarobki w Hongkongu mogą być znacznie niższe. Godzinowa stawka minimalna w Hongkongu wynosi 32,50 HK$/h (4 US$/h), a więc jest zbliżona do stawki minimalnej w Polsce, przy znacznie wyższych kosztach wynajmu. Koszty wynajmu w Hongkongu są najwyższe na świecie i wynoszą średnio 8315 £ miesięcznie[18][19][4].

Niebagatelną rolę w gospodarce Hongkongu odgrywa turystyka.

Hongkong, przy zaludnieniu 7,5 mln, ma jedną z najwyższych na świecie wartości eksportu i importu na mieszkańca. W 2004 liczba ludzi zdolnych do pracy wynosiła 3,26 mln. Zatrudnienie w poszczególnych gałęziach gospodarki było następujące: produkcja 5,2%; budownictwo 8,2%; handel i turystyka 31,5%; transport, magazynowanie i łączność 11,3%; finanse, ubezpieczenia, nieruchomości itp. 15,6%; inne usługi 28,2%. W Hongkongu nie ma określonej minimalnej płacy. Zarobki często uwarunkowane są sprzedażą i popytem na dany produkt.

Energia elektryczna wytwarzana jest wyłącznie w elektrowniach cieplnych opartych na importowanych paliwach naftowych. Ponadto znaczny jest import energii elektrycznej z Chin.

Wysoko rozwinięty przemysł przetwórczy. Główne gałęzie to:

  • odzieżowy,
  • włókienniczy (głównie bawełniany i dziewiarski),
  • elektroniczny (odbiorniki radiowe – 1. miejsce w produkcji światowej, ponadto telewizory, magnetofony, kalkulatory, podzespoły komputerowe),
  • chemiczny (głównie tworzywa sztuczne),
  • zabawkarski,
  • precyzyjny i optyczny (zegarki, aparaty fotograficzne, aparatura naukowa),
  • metalowy (m.in. kontenery),
  • spożywczy,
  • poligraficzny,
  • stoczniowy (remonty, złomowanie statków).

Ponadto znajdują się tu zakłady naprawcze samolotów oraz wytwórnie filmowe.

Rolnictwo ma znaczenie podrzędne. Użytki rolne zajmują około 8% powierzchni ogólnej, w tym grunty orne i sady około 7%. Dominuje intensywna uprawa warzyw (do 3 zbiorów rocznie), ryżu (2 zbiory), drzew owocowych i kwiatów. Hodowla głównie drobiu i trzody chlewnej. Rozwinięte jest rybołówstwo.

W 2015 roku Hongkong odwiedziło 26,686 mln turystów (3,9% mniej niż w roku poprzednim), generując dla niego przychody na poziomie 36,150 mld dolarów[20].

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Większość ludzi mieszka w kilkudziesięciopiętrowych blokach

Hongkong ma jedną z najwyższych średnich gęstości zaludnienia na świecie (6200 osób na km²). Gęstość ta miejscami dochodzi do 43 tysięcy osób na km kwadratowy. Wskaźnik dzietności (liczba dzieci przypadających na statystyczną kobietę w wieku rozrodczym) w Hongkongu wynosi 0,94. Jest ona znacznie niższa niż średnia liczba, jaka jest potrzebna, aby liczba ludności utrzymała się na stałym poziomie (2,1 dziecka na kobietę). Wysokie dodatnie saldo migracji powoduje, iż mimo ujemnego przyrostu naturalnego liczba ludności ciągle wzrasta.

Mimo wysokiej gęstości zaludnienia, Hongkong posiada wiele wolnych przestrzeni, które zajmują parki, lasy i zarośla. Jednak z racji ich górzystego charakteru, wiele z tych obszarów nie może być wykorzystane dla budownictwa. Większość mieszkańców mieszka w kilkudziesięciopiętrowych blokach. Miejscowi Chińczycy posługują się na co dzień głównie językiem kantońskim. Język angielski jest powszechnie rozumiany, jednak stosowany jest głównie w pracy.

W Hongkongu panuje pełna wolność wyznaniowa. Większość ludności to wyznawcy tradycyjnego chińskiego synkretyzmu religijnego, w którym współistnieją elementy buddyzmu, konfucjanizmu i taoizmu, a 10% to chrześcijanie. Wspólnota chrześcijańska jest podzielona na katolików i protestantów. Ponadto żyje tu 70 tys. muzułmanów i od 2 do 3 tys. żydów.

Około 95% mieszkańców Hongkongu to Chińczycy[21], a 1,5% Europejczycy. Najliczniejsze grupy imigrantów pochodzą z Filipin (około 133 tys. osób), Indonezji (ok. 95 tys.) i USA (ok. 31 tys.).

Buddyjskie posągi oddające cześć Buddzie Tian Tan na wyspie Lantau
Dżonka w Zatoce Wiktorii

Religia[edytuj | edytuj kod]

Wolność religijna jest jednym z praw podstawowych mieszkańców Hongkongu. Jest chroniona przez „Ustawę zasadniczą” (Art. 32) i inne akty prawne. W HKSAR jest znaczna różnorodność wyznań i grup religijnych, w tym: buddyzm, taoizm, konfucjanizm, chrześcijaństwo, islam, hinduizm, sikhizm i judaizm. Wiele głównych organizacji religijnych prowadzi szkoły oraz zapewnia opiekę zdrowotną i socjalną[22].

Dominującą religią jest buddyzm. Istnieją setki organizacji buddyjskich w Hongkongu. Na wyspie Lantau znajduje się klasztor Po Lin słynny z ogromnego, brązowego posągu Buddy Tian Tan przedstawionego w pozycji siedzącej. Godnym uwagi jest także klasztor żeński Chi Nin w Diamond Hill.

Kultura[edytuj | edytuj kod]

Hongkong był często opisywany jako miasto, gdzie Wschód spotyka się z Zachodem. Choć był rządzony prawie 150 lat przez Wielką Brytanię, 96% mieszkańców to Chińczycy, używający najczęściej języka kantońskiego.

Coraz większa część imigrantów pochodzi z kontynentalnych Chin, więc wśród ludności chińskiej następuje coraz większe mieszanie się kultur. Do zwiększenia różnorodności kulturowej przyczynia się także coraz większa liczba imigrantów z krajów azjatyckich. Żyją tutaj nepalscy Gurkhowie, 15 tys. uchodźców z Wietnamu i 120 tys. Filipińczyków[potrzebny przypis].

Większość mieszkańców Hongkongu to buddyści i taoiści. Ponadto żyje tu prawie pół miliona chrześcijan, prawie 100 000 muzułmanów, hindusi, sikhowie i żydzi. Rząd w Pekinie pozwala na większą wolność wyznaniową w Hongkongu niż na innych terenach kraju. Wśród rybaków rozpowszechniony jest kult Mazu (nazywanej na ogół Tin Hau – „Cesarzową Niebios”).

W Hongkongu odbywają się liczne barwne święta i festiwale. Do najbardziej znanych należy chiński Nowy Rok, Święto Smoczych Łodzi, Święto Duchów, Święto Środka Jesieni, Qingmingjie, czy zimowe przesilenie.

Mieszkańcy Hongkongu czas wolny często spędzają na uprawianiu sportu i grach. Powszechną rozrywką jest gra w madżonga. Wśród osób starszych popularne są szachy chińskie (xiangqi) oraz taijiquan.

W Hongkongu można znaleźć wiele domów towarowych, w których sprzedaje się lekarstwa medycyny tradycyjnej. Największa koncentracja tego typu sklepów jest w Sheung Wan. Można tam kupić nie tylko lekarstwa i zioła, lecz również suszone zwierzęta.

Edukacja[edytuj | edytuj kod]

Chinese University of Hong Kong (CUHK)
Hong Kong University of Science and Technology (HKUST)

Brytyjczycy podczas swojego panowania w Hongkongu wprowadzili brytyjski system nauczania. W Hongkongu uczniowie uczęszczają do:

  • nieobowiązkowego żłobka (3 lata)
  • obowiązkowej szkoły podstawowej (6 lat)
  • obowiązkowej szkoły średniej (3 lata)
  • nieobowiązkowej szkoły średniej (2 plus 2 lata; po jej ukończeniu otrzymuje się certyfikaty HKCEE lub HKALE)
  • Po otrzymaniu HKALE (odpowiednik angielskiego A-levels) uczeń może ubiegać się o przyjęcie do szkoły wyższej

W Hongkongu występują 3 typy szkół: publiczne, chrześcijańskie i prywatne.

Szkolnictwo wyższe[edytuj | edytuj kod]

Wybrane uczelnie:

Architektura[edytuj | edytuj kod]

Bank of China Tower
Stacja metra
Piętrowy tramwaj w Hongkongu
Minibus (zielony), obsługują regularne połączenia, ze stałymi trasami i opłatami

Z powodu małej ilości miejsca przeznaczonej pod zabudowę w Hongkongu nie pozostało zbyt wiele kolonialnych zabytków. Miasto odznacza się dużą liczbą nowoczesnej zabudowy. Przez lata w Koulun istniały pewne ograniczenia co do wysokości budynków z uwagi na bliskość dotychczasowego portu lotniczego Kai Tak.

Jednym z najwyższych i najbardziej rozpoznawalnych budynków w Hongkongu jest Bank of China Tower, autorstwa Ieoh Ming Pei. Budynek ten wywołał liczne kontrowersje. W roku jego ukończenia (1990) okazało się, że nie jest zgodny z powszechnie stosowanymi w budownictwie chińskim zasadami feng shui, gdyż miał ostre kąty. Nieprawidłowe było również umieszczenie dwóch anten na dachu.

Jednym z ważniejszych budynków Hongkongu jest także miejscowa siedziba banku HSBC, ukończona w 1985, 44 piętra, wysokość 178,8 m. Została ona zbudowana na miejscu pierwszego drapacza chmur w Hongkongu, zbudowanego w 1935.

Transport[edytuj | edytuj kod]

 Osobne artykuły: Tramwaje w HongkonguMTR.

Międzynarodowy węzeł komunikacji morskiej – posiada 9 portów, z których największy (port Victoria) należy też do największych portów w południowo-wschodniej Azji – średnio przyjmuje 220 tys. statków pasażerskich i towarowych rocznie.

W 1998 oddano do użytku nowy port lotniczy Hong Kong International Airport zlokalizowany w Chep Lap Kok, w pobliżu wyspy Lantau. W trakcie prac połączono ze sobą 3 małe wysepki: Tsin Yi, Ma Wan i Kap Shui Mun. Głównym architektem był Norman Foster. Dotychczasowe lotnisko w Koulun Kai Tak Airport zostało zamknięte.

Od 1980 rozbudowywana jest sieć połączeń metra. Wybudowano podwodny tunel (długość 1,6 km) łączący wyspę Hongkong z lądem.

Armia[edytuj | edytuj kod]

Nieopodal centrum miasta znajduje się niewielki garnizon Chińskiej Armii Ludowo-Wyzwoleńczej. Według miejscowej prasy starają się nie rzucać w oczy i do miasta żołnierze mogą wychodzić tylko w ubraniu cywilnym.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Population - Overview Census and Statistics Department, censtatd.gov.hk [dostęp 2017-11-17] (ang.).
  2. a b c d World Economic Outlook, April 2018 [dostęp 2018-05-04] (ang.).
  3. The Skyscraper Center
  4. a b Cost of living in London: rent in the capital is most expensive in Europe and fourth most expensive in the world | Homes and Property, homesandproperty.co.uk [dostęp 2019-03-17] (ang.).
  5. Adrian Room: Placenames of the World. Jefferson: McFarland, 2006, s. 168. ISBN 0-7864-2248-3.
  6. Solomon Bard: Voices from the Past. Hong Kong 1842-1918. Hong Kong: Hong Kong University Press, 2002, s. 5. ISBN 962-209-574-7.
  7. Official Languages Division (ang.). Civil Service Bureau, 2018. [dostęp 2021-10-21].
  8. Basic Law, Chapter I - General Principles (ang.). Constitutional and Mainland Affairs Bureau, 2021. [dostęp 2021-10-21].
  9. a b c d e f g h i Erin Blakemore, Taryn Salinas: The history of Hong Kong (ang.). National Geographic Partners, LLC, 2019. [dostęp 2021-10-20].
  10. Maria Kruczkowska, Sfrustrowany Hongkong stawia się Pekinowi, wyborcza.pl, 26 października 2016 [dostęp 2016-10-27].
  11. Country rankings of trade, business, fiscal, monetary, financial, labor and investment freedoms.
  12. World Bank (2009d). „World Development Indicators”. Washington DC: World Bank: Human Development Report 2009 (ang.). 2009. [dostęp 11 października 2010]. [zarchiwizowane z tego adresu (16 stycznia 2013)].
  13. Abhijit: Gini coefficient: Income gap in Singapore and elsewhere (ang.). 23 lipca 2010. [dostęp 11 października 2010]. [zarchiwizowane z tego adresu (19 sierpnia 2010)].
  14. CIA World Factbook 2009: Country Comparison :: GDP - per capita (PPP) (ang.). 1 lipca 2009. [dostęp 11 października 2010].
  15. Bank Światowy: Gross national income per capita 2009, Atlas method and PPP (ang.). 27 września 2010. [dostęp 11 października 2010].
  16. Trading Economics: Hong Kong - National Statistical Data (ang.). Nowy Jork, 2010. [dostęp 11 października 2010].
  17. Międzynarodowy Fundusz Walutowy: IMF Country Report No. 09/321: People’s Republic of China - Hong Kong Special Administrative Region: 2009 Article IV Consultation - Staff Repor; Staff Statement; and Public Information Notice on the Executive Board Discussion (ang.). Waszyngton, USA, grudzień 2009. [dostęp 11 października 2010].
  18. Hong Kong Minimum Wage - World Minimum Wage Rates 2019, minimum-wage.org [dostęp 2019-03-17].
  19. PENSJA MINIMALNA 2019 - sprawdź, ile wynosi brutto, a ile „na rękę” (najniższa krajowa płaca miesięczna i stawka za godzinę) | Głos Wielkopolski, gloswielkopolski.pl [dostęp 2019-03-17] (pol.).
  20. UNWTO Tourism Highlights, 2016 Edition (ang.). UNWTO, 2016. s. 8. [dostęp 2016-10-04]. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-08-22)].
  21. Population by Ethnicity, 2001 and 2006 (ang.). Hong Kong Census and Statistics Department. [dostęp 2010-11-04].
  22. Religion and Custom (ang.). Home Affairs Bureau, 2016. [dostęp 2021-10-22].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Wolanowski, Lucjan: Klejnot Korony. Reporter w Hongkongu w godzinie zarazy, Czytelnik Warszawa 1963

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]