Australia

Ten artykuł dotyczy państwa. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.
Commonwealth of Australia
Związek Australijski
Flaga Australii
Herb Australii
Flaga Australii Herb Australii
Dewiza: brak (dawniej Advance Australia)
Hymn:
Advance Australia Fair – hymn państwowy
(Naprzód, piękna Australio)
God Save the Queen – hymn królewski
(Boże, chroń Królową)
Położenie Australii
Konstytucja Konstytucja Australii
Język urzędowy brak[1],

de facto angielski[2][1]

Stolica Canberra[3]
Ustrój polityczny monarchia parlamentarna[3]
Typ państwa federacja[3]
Głowa państwa królowa[3] Elżbieta II
W jej imieniu gubernator generalny[4] David Hurley
Szef rządu premier Scott Morrison
Powierzchnia
 • całkowita
 • wody śródlądowe
6. na świecie
7 686 850 km²
1%
Liczba ludności (2020)
 • całkowita 
 • gęstość zaludnienia
53. na świecie
25 664 300[5]
3,3 osób/km²
PKB (2017)
 • całkowite 
 • na osobę

1380 mld[6] USD
55 707[6] USD
PKB (PSN) (2017)
 • całkowite 
 • na osobę

1247 mld[6] dolarów międzynar.[6]
50 334[6] dolarów międzynar.
waluta dolar australijski (AUD)
Związek Australijski 1 stycznia 1901
Strefa czasowa UTC od +6:30 do +10 – zima[7]
UTC od +6:30 do +11 – lato[7]
Kod ISO 3166 AU
Domena internetowa .au[8]
Kod samochodowy AUS
Kod samolotowy VH
Kod telefoniczny +61[9]
Mapa Australii

Australia (formalnie Związek Australijski[4], ang. Commonwealth of Australia[4]) – państwo demokratyczne, położone na półkuli południowej, obejmujące kontynent Australia, wyspę Tasmanię i inne znacznie mniejsze wyspy na Oceanie Indyjskim i Spokojnym[4]. Stolicą kraju jest Canberra[3], największym miastem jest Sydney.

Jest szóstym pod względem powierzchni państwem świata i jedynym państwem na świecie obejmującym cały kontynent. Jest zamieszkiwane przez 25 mln osób, z czego 2/3 populacji mieszka w pięciu największych australijskich metropoliach[10].

Australia jest krajem wysoko rozwiniętym, ze społeczeństwem wielokulturowym. W porównaniu z innymi państwami wskaźnik rozwoju społecznego (uwzględniający jakość życia, opiekę zdrowotną, przeciętną długość życia, poziom wykształcenia, swobodę działalności ekonomicznej, wolność osobistą i prawa polityczne) Australii jest bardzo wysoki. Według danych na rok 2014 znajduje się ona na 2. miejscu pod tym względem po Norwegii. Miasta australijskie są w światowej czołówce w dziedzinie życia kulturalnego.

Australia jest członkiem ONZ, Wspólnoty Narodów, G20, OECD, ANZUS, APEC, Pacific Islands Forum oraz WTO.

Pochodzenie nazwy[edytuj | edytuj kod]

Nazwa Australia, odnosząca się do kontynentu, pochodzi od określenia Terra Australis, czyli Ziemia Południowa po łacinie. W dawnej Europie wierzono, że na półkuli południowej znajduje się naprawdę duży kontynent. Ostatecznie nazwa przypadła o wiele mniejszemu, niż zakładano.

Geografia[edytuj | edytuj kod]

Uluru w centralnej części Australii
Plaża Catseye Beach na Hamilton Island w archipelagu Whitsunday Islands
Australia – zdjęcie z kosmosu
 Osobny artykuł: Geografia Australii.

Australia to szósty pod względem wielkości kraj świata, położony na kontynencie australijskim będącym najmniejszym spośród wszystkich kontynentów. Najgęściej zaludnione jest wschodnie i południowo-wschodnie wybrzeże. Australia leży na półkuli południowej i wschodniej. Jest to jeden z najbardziej płaskich kontynentów ze średnią wysokością 330 m. Obszar pustynny zajmuje powierzchnię większą niż na jakimkolwiek innym kontynencie; 2/3 powierzchni leży w klimacie suchym lub półsuchym. Linia brzegowa Australii jest mało rozwinięta, wzdłuż całego wybrzeża o długości 19 tys. km napotkać można jedynie dwie duże zatoki: Zatokę Karpentaria i Wielką Zatokę Australijską. Najwyższy szczyt Góra Kościuszki[11] odkryty, zdobyty i nazwany przez Pawła Edmunda Strzeleckiego wznosi się na wysokość 2228 m n.p.m. Pod powierzchnią 22% kontynentu znajduje się Wielki Basen Artezyjski, zawierający w przybliżeniu 64 900 kilometrów sześciennych (km³) wody gruntowej[12].

Demografia[edytuj | edytuj kod]

 Osobne artykuły: Osadnictwo w AustraliiAustralijczycy.

31 marca 2016 populacja Australii wynosiła 24 051 400 osób.

Miasta Australii[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Miasta w Australii.

Stolicą Australii jest Canberra. Największym miastem jest Sydney. W Australii jest pięć metropolii z liczbą ludności powyżej jednego miliona, w których mieszka łącznie ok. 16,6 mln osób (2/3 populacji Australii)[10].

Miasto Ludność[10] (2019) Stan
1 Sydney 5 367 206 Nowa Południowa Walia
2 Melbourne 5 159 211 Wiktoria
3 Brisbane 2 560 720 Queensland
4 Perth 2 125 114 Australia Zachodnia
5 Adelaide 1 376 601 Australia Południowa

Statystyki demograficzne[edytuj | edytuj kod]

Dane można znaleźć w CIA Factbook

Podział ludności według narodowości[13]
Narodowość % populacji Liczba populacji
Anglo-Australijczycy 70,8% 16 231 000
Brytyjczycy 6,4% 1 463 000
Aborygeni 2,18% 501 000
Anglo-Nowozelandczycy 2,08% 476 000
Chińczycy Han 1,88% 431 000
Włosi 1,78% 407 000
Indo-Pakistańczycy 1,65% 378 000
Grecy 1,33% 304 000
Arabowie 1,06% 242 000
Wietnamczycy 0,88% 201 000
Niemcy 0,59% 135 000
Filipińczycy 0,58% 133 000
Irlandczycy 0,48% 110 000
Żydzi 0,48% 109 000
Turcy 0,46% 105 000
Holendrzy 0,46% 104 000
pozostali 6,91% 1 485 000
Wykres demografii Australii
Australia-demography.png
Populacja historyczna
Rok Populacja Zmiana proc. Rok Populacja Zmiana proc.
1900 3 765 400 1960 10 392 000 25,1%
1910 4 525 100 20,2% 1970 12 663 000 21,9%
1920 5 411 000 19,6% 1980 14 726 000 16,3%
1930 6 501 000 20,1% 1990 17 169 000 16,6%
1940 7 078 000 8,9% 2000 19 169 000 11,6%
1950 8 307 000 17,4% 2007 20 434 000 10,6%
(2018)[14]
Liczba ludności 23 470 145
Ludność według wieku
0 – 14 lat 17,6%
15 – 24 lat 12,6%
25 – 54 lat 41,4%
55 – 64 lat 11,8%
ponad 64 lata 16,4%
Wiek (mediana)
W całej populacji 38,8 lat
Mężczyzn 38,1 lat
Kobiet 39,7 lat
Przyrost naturalny 1,01%
Współczynnik urodzeń 12 urodzin/1000 mieszkańców
Współczynnik zgonów 7,3 zgonów/1000 mieszkańców
Współczynnik migracji 5,4 emigrantów/1000 mieszkańców
Ludność według płci
przy narodzeniu 1,06 mężczyzn/kobiet
poniżej 15 lat 1,05 mężczyzn/kobiet
15 – 24 lat 1,05 mężczyzn/kobiet
25 – 54 lat 1,04 mężczyzn/kobiet
55 – 64 lat 0,99 mężczyzn/kobiet
powyżej 64 lat 0,86 mężczyzn/kobiet
W całej populacji 1,01 mężczyzn/kobiet
Umieralność noworodków
W całej populacji 4,2 śmiertelnych/1000 żywych
płci męskiej 4,5 śmiertelnych/1000 żywych
płci żeńskiej 3,9 śmiertelnych/1000 żywych
Oczekiwana długość życia
W całej populacji 82,4 lat
Mężczyzn 79,9 lat
Kobiet 85,0 lat
Rozrodczość 1,77 urodzin/kobietę


Religia[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Religia w Australii.
Katedra anglikańska w Melbourne

Dane według spisu powszechnego w 2016[15]:

Ustrój polityczny[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Ustrój polityczny Australii.

Australia jest członkiem Wspólnoty Narodów, zachowującym w aktach prawnych nazwę dominium. Ustrojem politycznym jest formalnie federacyjna monarchia konstytucyjna z dwuizbowym parlamentem. Konstytucja Australii pochodzi z 1900 roku[4] (z późniejszymi zmianami); głową państwa jest królowa Australii (obecnie Elżbieta II), reprezentowana przez gubernatora generalnego[4]. Tytuł królowej Australii został nadany panującemu monarsze brytyjskiemu w 1971 przez parlament australijski.

Praktycznie głową państwa jest gubernator generalny Australii (obecnie David Hurley), reprezentujący królową Australii Elżbietę II. Premierem Australii jest Scott Morrison[17]. Władzę ustawodawczą sprawuje dwuizbowy parlament, wyłaniany w wyborach powszechnych: Senat o kadencji sześcioletniej, liczący 76 senatorów: po 12 przedstawicieli każdego stanu i po 2 przedstawicieli Terytorium Północnego i Australijskiego Terytorium Stołecznego (co 3 lata połowa składu jest odnawiana) oraz Izba Reprezentantów o kadencji trzyletniej, licząca 150 deputowanych, wybieranych proporcjonalnie do liczby ludności; system wyborczy do Senatu jest mieszany.

Władzę wykonawczą sprawuje rząd, formalnie pod przewodnictwem gubernatora generalnego, a faktycznie z premierem na czele, powołany przez gubernatora generalnego w imieniu królowej i odpowiedzialny przed Izbą Reprezentantów; do wyłącznej kompetencji władz federalnych należą sprawy obrony, polityki zagranicznej, handlu zagranicznego i imigracji.

Prawa wyborcze (ograniczone cenzusami osiadłości) przysługują obywatelom, którzy ukończyli 18 lat. Wybory w Australii są obowiązkowe dla wszystkich obywateli, kara za nieoddanie ważnego głosu wynosi 20 dolarów australijskich[18]. Według przepisów wyborczych obywatel zobowiązany jest oddać ważny głos. Głosowanie jest tajne.

Wymiar sprawiedliwości sprawują: Federalny Sąd Najwyższy, Sąd Federalny (sprawy gospodarcze i bankructwa), Australijski Sąd Rodzinny oraz stanowe sądy najwyższe i sądy jednostek terytorialnych.

Każdy stan ma własną konstytucję[4], dwuizbowy organ ustawodawczy (z wyjątkiem Queenslandu, gdzie istnieje parlament jednoizbowy) i rząd stanowy; na czele stanów stoją gubernatorzy mianowani przez monarchę brytyjskiego na wniosek rządu Australii; stany dzielą się na hrabstwa, okręgi i miasta (z organami samorządowymi i radami municypalnymi).

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Gospodarka Australii.

Australia należy do krajów rozwiniętych, gospodarkę Australii cechuje daleko posunięta koncentracja produkcji oraz centralizacja kapitału. Największe organizacje produkcyjno-usługowe to: Broken Hill Proprietary (BHP), Colonial Sugar Refining, Imperial Chemical Industries, Telstra.

Dzięki ogromnym bogactwom naturalnym Australia jest jednym z największych producentów boksytu, a także należy do najpoważniejszych dostawców węgla, rudy żelaza i złota. Gdy w 1979 roku w rejonie Kimberley odkryte zostały złoża diamentów – Australia w produkcji tych kamieni doścignęła nawet Republikę Południowej Afryki.

Grunty orne stanowią jedynie 4% terytorium Australii, z czego uprawia się 80%. Pas ziemi uprawnej ciągnie się wzdłuż zachodnich zboczy Wielkich Gór Wododziałowych. Pastwiska zajmują 60% kraju. 25% powierzchni Australii zajmują gospodarstwa hodowlane, których jest ok. 16 tysięcy, o powierzchni średnio 30 tysięcy hektarów.

Liczba owiec w Australii stanowi 12% światowego pogłowia tych zwierząt.

Australia zajmuje drugie miejsce na świecie jeśli chodzi o jakość życia, zarówno w rankingu stworzonym przez Economist Intelligence Unit[19][20][21], jak również w rankingu stworzonym przez OECD[22].

Wśród niepodległych państw, Australia zajmuje 7 miejsce na świecie w wysokości zarobków[23]. Również poszczególne miasta Australii są wysoko notowane w rankingach. Wśród największych miast świata, Sydney zajęło 6 miejsce na świecie z zarobkami w wysokości 3599 dolarów USD miesięcznie oraz Melbourne, które zajęło 9 miejsce na świecie z zarobkami w wysokości 3181 dolarów USD miesięcznie (2019)[24].

Okręty uniwersalne typu Canberra (pełniące funkcję helikopterowca i desantowca), niszczyciele rakietowe typu Hobart, fregaty rakietowe typu ANZAC, okręty podwodne typu Collins, myśliwce wielozadaniowe V generacji F-35, pojazdy opancerzone ASLAV i Bushmaster IMV oraz wielozadaniowe pojazdy terenowe Hawkei są produkowane w Australii (z wyjątkiem F-35) oraz służą w australijskich siłach zbrojnych.

Siły zbrojne[edytuj | edytuj kod]

 Z tym tematem związana jest kategoria: Wojsko australijskie.

Australia w składzie swoich sił zbrojnych posiada siły lądowe (Australian Army), marynarkę wojenną (Royal Australian Navy) oraz siły powietrzne (Royal Australian Air Force). Wojska australijskie liczą 58, 7 tys. żołnierzy zawodowych oraz 25,7 tys. rezerwistów. Według rankingu Global Firepower (2019) australijskie siły zbrojne stanowią 19. siłę militarną na świecie[25]. W 2017 roku, roczny budżet na obronność wyniósł 27,5 mld dolarów (2,0% PKB), co jest 13 wynikiem na świecie[26][27].

Australia (wraz z Nową Zelandią i Stanami Zjednoczonymi) jest członkiem paktu wojskowego ANZUS (Paktu Bezpieczeństwa Pacyfiku), odpowiednika NATO na Oceanie Spokojnym.

Transport[edytuj | edytuj kod]

Przecinający nizinę Nullarbor trakt kolejowy jest najdłuższym zbudowanym w linii prostej traktem kolejowym na świecie. Kolej kursuje między południową a zachodnią Australią.

Mapa z głównymi drogami w Australii

Kultura[edytuj | edytuj kod]

Pierwsze amatorskie przedstawienia teatralne odbywały się w teatrach więziennych. Pierwszy teatr w kraju powstał w Sydney (1830) i nazywał się Theatre Royal.

Kuchnia australijska[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Kuchnia australijska.

W kuchni australijskiej nie należy zapominać o tradycyjnej kuchni rdzennej ludności, tzn. o kuchni Aborygenów, której można spróbować w głębi lądu w rezerwatach. Kuchnia ta nawet otrzymała własną nazwę: Bush tucker food. Do składników tej kuchni zaliczyć można[28]:

  • Zioła, korzenie, nasiona, serca palmowe czy też owoce jak np. quandong
  • Kangury (np. w formie steku z sosem z owoców quandong), węże, jaszczurki, żółwie i strusie w formie np. filetów
  • Insekty i wszelkiej maści larwy owadów bogate w białko

Media[edytuj | edytuj kod]

Pierwszą australijską gazetą była „Sydney Gazette and the News South Wales Advertiser” (wydawana w latach 1803–1842). Główne dzienniki i czasopisma są w rękach korporacji prasowych takich jak: „Sydney News Ltd.” i „The Herald Sun”. W Australii ukazuje się 3 tys. gazet. Największe dzienniki to: „The Herald Sun” (założony w 1840, nakład 558 800 egzemplarzy) i „The Daily Telegraph” (założony w 1879, nakład 442 tys. egzemplarzy). Wśród czasopism kobiecych prowadzi „Australian Women’s Weekly” (założony w 1933, nakład 1230 tys. egzemplarzy). Agencje prasowe: „Australian Agency Press” (AAP, założona w 1935 w Melbourne, obecna centrala w Sydney) i „Australian United Press Ltd.” (AUP).

Radio Australijskie rozpoczęło nadawanie 13 listopada 1923, a telewizja 1 listopada 1956. Działa telewizja i radio państwowe oraz stacje komercyjne, etniczne i środowiskowe. Media publiczne nadzoruje Australian Broadcasting Corporation (ABC), jest finansowana przez państwo (abonament zniesiono w 1974 r.). Istnieje jeden państwowy nadawca telewizyjny i 4 stacje radiowe. W Australii nadaje około 50 komercyjnych stacji telewizyjnych i około 140 radiowych.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b Australia/Languages, Encyklopedia Britannica [dostęp 2021-02-27] (ang.).
  2. Australijskie prawodawstwo nie określa de iure języka urzędowego.
  3. a b c d e Australia, Encyklopedia Britannica [dostęp 2021-02-27] (ang.).
  4. a b c d e f g Konstytucja Związku Australijskiego, biblioteka.sejm.gov.pl, 2014, ISBN 978-83-7666-342-5 [dostęp 2021-02-25] (pol.).
  5. Australian Bureau of Statistics: Population clock. Australian Bureau of Statistics.
  6. a b c d e World Economic Outlook, April 2018, www.imf.org [dostęp 2018-04-18] (ang.).
  7. a b Time zones and daylight saving, australia.gov.au [dostęp 2021-02-27] (ang.).
  8. Internet domain names, australia.gov.au [dostęp 2021-02-27] (ang.).
  9. Telephone country and area codes, australia.gov.au [dostęp 2021-02-27] (ang.).
  10. a b c Australian Bureau of Statistics: 3218.0 – Regional Population Growth, Australia, 2019-20. Australian Bureau of Statistics.
  11. Naprawdę Strzelecki tak nazwał sąsiadującą górę, gdyż myślał, że góra, którą nazwał, jest najwyższa w Australii.
  12. Department of Environment and Resource Management, Underground water factsheets: Great Artesian Basin [zarchiwizowane z adresu 2010-09-23].
  13. Joshua Project (ang.). [dostęp 2012-10-01].
  14. AustraliaThe World Factbook, 2018.
  15. 2016 Census: Religion. Australian Bureau of Statistics. [dostęp 2017-08-08].
  16. 2914.0.55.002 – 2006 Census of Population and Housing: Media Releases and Fact Sheets, 2006, www.abs.gov.au [dostęp 2017-11-25].
  17. Premier Australii „zmuszony” do ustąpienia. Następca już zaprzysiężony, „TVN24.pl” [dostęp 2018-09-15].
  18. AEC redirection page – Australian Electoral Commission.
  19. The Where-to-be-born Index: The Highest And Lowest Scoring Countries – worldatlas.com.
  20. The lottery of life – InternationalThe Economist.
  21. The Economist’s where-to-be-born index 2013 – statista.com.
  22. OECD Better Life Index – OECD.
  23. Jak wysokie (lub niskie) są zarobki w każdym państwie na świecietygodnik Polityka, 2014.
  24. Mapping the World’s Prices 2019 – Deutsche Bank Research, 2019.
  25. Australia (ang.). Global Firepower. [dostęp 2014-08-17].
  26. Stockholm International Peace Research Institute, Trends in World Military Expenditure, 2017 [PDF].
  27. SIPRI: Data for all countries from 1988–2017.
  28. Kuchnia Australii – eksplozja smaków (pol.). 2013. [dostęp 2013-20-05].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Wikiatlas Wikimedia Atlas: Australia – wikiatlas z mapami w Wikimedia Commons