Advertising Enquiries

Andora

Wikipedia open wikipedia design.

Ten artykuł dotyczy państwa Andora. Zobacz też: Miejscowość we Włoszech o nazwie Andora oraz stolica Andory – Andora.
Principat d’Andorra
Księstwo Andory
Flaga Andory
Herb Andory
Flaga Andory Herb Andory
Dewiza: (łac.) Virtus Unita Fortior
(Jedność wzmacnia
dosł. "cnota zjednoczona jest silniejsza"
)
Hymn: El Gran Carlemany
(Karol Wielki)
Położenie Andory
Konstytucja Konstytucja Andory
Język urzędowy kataloński
Stolica Andora
Ustrój polityczny monarchia konstytucyjna
Typ państwa księstwo
Głowa państwa Współksiążęta:
1) współksiążę francuski:
Emmanuel Macron
2) współksiążę episkopalny:
Joan Enric Vives Sicília
Szef rządu premier Xavier Espot Zamora
Powierzchnia
 • całkowita
 • wody śródlądowe
179. na świecie
468[a] km²
~0%
Liczba ludności (2015)
 • całkowita 
 • gęstość zaludnienia
201. na świecie
78 014[1]
164,42 osób/km²
PKB (2012)
 • całkowite 
 • na osobę

4,8 mld USD
56 168 USD
PKB (PSN) (2012)
 • całkowite 
 • na osobę

3,2 mld dolarów międzynar.
37 445 dolarów międzynar.
Jednostka monetarna 1 euro = 100 centów (EUR, €)[2]
Religia dominująca rzymski katolicyzm
Strefa czasowa UTC +1 – zima
UTC +2 – lato
Kod ISO 3166 AD
Domena internetowa .ad
Kod samochodowy AND
Kod samolotowy C3
Kod telefoniczny +376
Mapa Andory

Andora, Księstwo Andory (kat. Principat d’Andorra [prinsiˈpat dənˈdorə]), nazwa historyczna (tradycyjna): Doliny Andory (kat. Les Valls d’Andorra)[3] – małe państwo w południowo-zachodniej Europie, bez dostępu do morza. Leży w Pirenejach, granicząc od północy z Francją, a od południa z Hiszpanią.

Geografia[edytuj | edytuj kod]

Andora to kraj leżący w Pirenejach i całkowicie pokryty górami. Ma powierzchnię 468 km². Średnia wysokość terenu to 1996 m n.p.m.[4] Na licznych zboczach często występują wysokogórskie łąki i lasy. Najwyższy punkt w państwie to szczyt góry Pic Alt de la Coma Pedrosa (2946 m n.p.m.), najniższym jest Riu Runer, który leży w pobliżu granicy z Hiszpanią na wysokości 840 m n.p.m.[4] Andora graniczy z Francją na północy, północnym wschodzie i północnym zachodzie i z Hiszpanią na południu, południowym wschodzie i zachodzie. Najdłuższą rzeką jest Valira, będąca dopływem hiszpańskiej rzeki Segre[5].

Andora dzieli się na 7 parafii (kat. parròquia).

Najważniejsze miejscowości tego kraju to:

W Andorze panuje klimat podzwrotnikowy śródziemnomorski.

Do zasobów naturalnych kraju zalicza się żelazo, miedź, ołów, marmur[6][7] i drewno[potrzebny przypis].

Granice[edytuj | edytuj kod]

Andora graniczy z dwoma państwami:
Hiszpania Hiszpanią – 63 km
Francja Francją – 55 km[4]

Mapa topograficzna Andory
Mapa topograficzna Andory


Historia[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Historia Andory.

W nagrodę za waleczność mieszkańców podczas walk z Maurami Karol Młot nadał Andorze prawa miejskie. Następnie stała się ona lennem hrabiów Urgell, aby ostatecznie w 1133 r. przejść pod władanie biskupa z La Seu d’Urgell. W XII wieku była przedmiotem sporu pomiędzy biskupami a ich francuskimi sąsiadami z północy, hrabiami z Foix. W 1278 r. udało się rozwiązać konflikt – na mocy zawartego porozumienia biskup i hrabia zostali współrządcami. Andora natomiast zobowiązała się płacić obu stronom daniny: biskupom Urgell w wysokości 460 peset rocznie, hrabiom Foix w wysokości 960 franków rocznie[8]. W 1419 r. na wniosek ludności Andory został powołany lokalny parlament nazywany Radą Terytorialną (Consell de la Terra)[9], nazywany również Radą Dwudziestu Czterech[10], który później został przekształcony w Radę Generalną (Consell General)[11]. W 1607 król Henryk IV, hrabia Foix wydał edykt, na mocy którego przekazał swe prawa do współrządzenia Andorą francuskiemu władcy[9]. Rewolucja francuska spowodowała utratę zwierzchnictwa Francji nad Andorą – jej jedynym władcą pozostawał biskup Urgell. Determinacja lokalnej ludności doprowadziła jednak do wydania przez Napoleona I dekretu, na mocy którego król Francji ponownie zarządzał Andorą wraz z biskupem[10].

W okresie 1812–1813 Cesarstwo Francuskie zajęło Katalonię i podzieliło ją na cztery departamenty[12][13]. Wówczas Andora weszła w skład jednego z nich (départament de Sègre)[9]. W 1933 r. Francja zajęła Andorę wobec społecznych zamieszek przed wyborami[9].

11 lipca 1934 r. rosyjski awanturnik Boris M. Skosyriew ogłosił się Borisem I, niepodległym księciem Andory, równocześnie ogłaszając wojnę przeciwko biskupowi z Urgell. 20 lipca został aresztowany przez policję hiszpańską i wydalony z Hiszpanii[14]. W latach 1936–1940 w Andorze stacjonował francuski garnizon, aby przeciwdziałać wpływom hiszpańskiej wojny domowej[15].

W czasie II wojny światowej Andora pozostawała neutralna. Pozostawiona w stanie pewnej izolacji Andora była niejako poza głównym nurtem europejskiej historii. W ostatnich czasach, dzięki kwitnącej turystyce oraz rozwojowi handlu, udało się jej wyjść z tej izolacji[16] oraz gruntownie zmienić swój system polityczny w 1993 roku, gdy została członkiem ONZ. W tym samym roku w wyniku referendum powstała pierwsza konstytucja tego kraju[17].

Etymologia nazwy[edytuj | edytuj kod]

Nazwa Andora wywodzi się prawdopodobnie z nawarryjskiego słowa anduriall, oznaczającego kraj pokryty zaroślami; według innych teorii jest pochodzenia baskijskiego[potrzebny przypis].

Legendarne pochodzenie nazwy kraju wiązane jest z wymienianym w Starym Testamencie miastem Endor, a jej upowszechnienie przypisuje się bądź Saracenom, którzy schronili się w tutejszych górach, uciekając ku północy, bądź Ludwikowi Pobożnemu, synowi Karola Wielkiego. Miał on ujrzeć w krajobrazie dolin Andory podobieństwo do doliny leżącej między górą Hermon a górą Tabor w Palestynie i nazwał nowo ujrzane terytorium Endor[potrzebny przypis].

Inna wersja wyprowadza nazwę państwa od hiszpańskiego „ando” (wysoki) i „oro” (złoto, żelazo). Nazwa może pochodzić od celtyckich wyrazów „an” (wiatr) i „dor” (brama), co oznacza „brama wiatrów”. Trzecia etymologia nawiązuje do wyrazu „andar”, po hiszpańsku chodzić, wędrować, przemieszczać się[18].

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Okolice granicy francuskiej
Andora: Pas de la Casa na granicy z Francją

Jeszcze w połowie lat siedemdziesiątych ubiegłego wieku Andora liczyła zaledwie 22 tysiące mieszkańców, niemal w całości andorskich Katalończyków. Gwałtowne przemiany gospodarcze i rozwój turystyki spowodował znaczny napływ imigrantów, którzy w 2002 roku stanowili aż 62% mieszkańców, z czego 26 tys. Hiszpanów, ponad 7 tys. Portugalczyków, 4,3 tys. Francuzów. Współcześnie (stan na 2016 rok) andorscy Katalończycy stanowią liczebną mniejszość w zestawieniu z pozostałymi grupami narodowymi razem wziętymi. Średnia gęstość zaludnienia wynosi około 150 osób na km², ale zasadnicza część ludności skupia się w dolinie rzeki Envaliry, gdzie leży stolica. Większość ludności jest wyznania rzymskokatolickiego. Główne zajęcia mieszkańców to obsługa ruchu turystycznego, handel i praca w szybko rozwijającej się bankowości. Tradycyjne zajęcia, jak rękodzielnictwo czy rolnictwo, mają obecnie bardzo małe znaczenie.

Językiem urzędowym jest kataloński, jednak według danych z 2018 roku, jest on językiem ojczystym dla 35,7% Andorczyków, podczas gdy hiszpański jako język ojczysty zadeklarowało 43,2% mieszkańców. Ponadto dla 17,1% populacji językiem ojczystym był portugalski, a dla 8,9% – francuski[19].

Narodowości w 2016 roku[20]:
Narodowość % całej populacji
Andorscy Katalończycy 36,2%
Hiszpanie 30,4%
Portugalczycy 15,9%
Francuzi 5,8%
inni 11,7%

Liczba mieszkańców[edytuj | edytuj kod]

Liczba ludności w latach 1947–2014[1]:

Religia[edytuj | edytuj kod]

Źródło: Joshua Project, 2010[21].

Ustrój polityczny[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Ustrój polityczny Andory.
Godło Katalonii
To jest artykuł z cyklu
Katalonia
Język:
Podstawowe informacje
Gramatyka
Ortografia i fonologia
Institut d’Estudis Catalans
Acadèmia Valenciana de la Llengua
Historia:
historia Katalonii · Hrabiowie Barcelony
Królestwo Aragonii · Pokój pirenejski
Konstytucje katalońskie
Nueva Planta
Geografia:
Kraje katalońskie
Katalonia · Predomini Linguistic Catala · Baleary
Roussillon · La Franja
Andora · Alghero · El Carche
Portal Katalonia

Zgodnie z konstytucją z 1993 r. Andora jest określona jako niezależne, demokratyczne, parlamentarne współksięstwo. Głową państwa są dwaj współksiążęta: każdy kolejny biskup katalońskiej diecezji Urgel oraz każdy kolejny prezydent Francji[22]. Pełnią funkcje reprezentacyjne i mają prawo weta wobec międzynarodowych traktatów. Władza ustawodawcza należy do 28-osobowego parlamentu – Rady Generalnej, w którym jedna połowa posłów wybierana jest z listy krajowej, a druga z siedmiu dwumandatowych okręgów wyborczych[23]. Władzę wykonawczą sprawuje powoływany przez parlament i stojący na czele rządu premier. Do 1992 r. obowiązywał zakaz działalności partii politycznych.

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Do lat siedemdziesiątych XX w. Andora była ubogim krajem pasterskim z dość dobrze rozwiniętym rękodzielnictwem. Działania podjęte od początku lat 90. w ciągu ćwierćwiecza zmieniły zasadniczo strukturę gospodarczo-społeczną tego minipaństwa. Do kraju napłynęło ponad 30 tys. imigrantów, zatrudnionych głównie w obsłudze żywiołowo rozwijającego się ruchu turystycznego i finansach. Aż 80% PKB stanowią wpływy z turystyki, w tym z handlu towarami, na które państwo wcale lub prawie wcale nie nakłada podatków, głównie paliwem, alkoholami i wyrobami tytoniowymi – każdego roku Andora jest odwiedzana przez 9 milionów turystów[potrzebny przypis]. Dzięki korzystnym prawom fiskalnym i celnym Andora ma opinię raju podatkowego, co wspomaga rozwój banków i skłania zagranicznych przedsiębiorców do zakładania tam swoich siedzib. Przemysł jest rozwinięty słabo, głównie wydobycie surowców naturalnych (ruda żelaza, ołów, marmur, granit). Rolnictwo, ze względu na brak ziemi ornej, to prawie wyłącznie hodowla owiec i bydła domowego, z czym związana jest wytwórczość odzieży, produkcja galanterii skórzanej i biżuterii oraz pamiątkarstwo. Sieć drogowa obejmuje 380 km znakomitych dróg powiązanych z siecią państw ościennych. Bilans handlowy jest wybitnie ujemny. W 2002 wyeksportowano towarów za 111 mln euro, zaś sprowadzono za 1,2 mld euro. PKB w tym samym roku wyniósł 1,3 mld euro, czyli około 20 tys. na mieszkańca.

Transport[edytuj | edytuj kod]

Andora nie posiada transportu kolejowego ani lotniska, ale ma bardzo dobrze rozwiniętą sieć dróg i prywatnych linii autobusowych. Podróż samochodem z Barcelony do Andory zajmuje około 3 godzin.

Istnieje natomiast transport powietrzny oparty głównie na śmigłowcach. Komercyjne lądowiska znajdują się m.in. w La Massana, Arinsal i Escaldes-Engordany[24].

Kultura[edytuj | edytuj kod]

Muzyka[edytuj | edytuj kod]

W Escaldes-Engordany odbywa się co roku międzynarodowy festiwal jazzowy, na którym występowali m.in. Miles Davis, Fats Domino czy B.B. King[25].

W 2004 roku Andora zadebiutowała w Konkursie Piosenki Eurowizji. Reprezentantką kraju została Marta Roure z piosenką "Jugarem a estimar-nos"[26], jednak odpadła w półfinale, zajmując 18. miejsce z 12 punktami (od Hiszpanii)[27].

Sport[edytuj | edytuj kod]

Sportem narodowym Andory jest narciarstwo, które 29 listopada 1965 zostało uznane "sportem o znaczeniu narodowym", jednak w ostatnich latach coraz większą popularnością cieszy się też piłka nożna[28]. W 1971 roku założono Komitet Olimpijski Andory[29], który w 1975 roku został członkiem Międzynarodowego Komitetu Olimpijskiego[30], a rok później państwo zadebiutowało na igrzyskach olimpijskich, zarówno letnich, jak i zimowych[31].

Turystyka[edytuj | edytuj kod]

W 2018 roku Andorę odwiedziło 8,33 miliona turystów, głównie z Hiszpanii i Francji[32]. W pirenejskim państwie znajduje się jeden obiekt z listy światowego dziedzictwa UNESCO – dolina Madriu-Perafita-Claror[33]. Andora jest także celem turystyki narciarskiej – znajdują się tam trzy ośrodki narciarskie: Grandvalira, Vallnord i Naturlandia. Łączna długość tras wynosi 318 km[34]. W 2019 roku ma terytorium państwa znajdowało się niespełna 3 000 obiektów noclegowych, w tym 173 hotele[35].

W Księstwie ma swoją siedzibę kilkanaście muzeów. W 2018 roku odwiedziło je łącznie 194 456 osób. Najczęściej odwiedzane były Casa de la Vall, Museu del Tabac i Museu Carmen Thyssen[36].

Armia i nakaz posiadania broni[edytuj | edytuj kod]

W czasach obecnych (od reformy w 1934 roku[37]) armia Andory to kilkunastu ochotników w kompanii reprezentacyjnej. Poza tym wszyscy mieszkańcy (przede wszystkim mężczyźni) w wieku produkcyjnym traktowani są jako rezerwiści[38]. Obrona Księstwa Andory jest obowiązkiem Francji i Hiszpanii.

Zgodnie z prawem Andory na wypadek wojny w każdym domu musi być co najmniej jeden karabin. Jeśli właściciel domu nie posiada własnej broni, policja dostarcza ją z zapasów państwowych[39][40].

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Dane podane za CIA The World Factbook (źródło:CIA) (ang.).

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b Total Population. Govern d’Andorra. Departament d’Estadística. [dostęp 9 lipca 2016].
  2. Do roku 1999 używano walut sąsiadów:
    1 frank francuski = 100 centymów oraz
    1 peseta hiszpańska = 100 centymów
    w obiegu jest też pamiątkowy bilon 1 diner = 100 centymów.
  3. Andorra: l’Enciclopèdia – enciclopedia.cat; D. Kacała, Historia Andory, [w:] Historia małych krajów Europy: Andora, Liechtenstein, Luksemburg, Malta, Monako, San Marino, red. J. Łaptos, Wrocław-Warszawa-Kraków 2002, ​ISBN 83-04-04590-7​, s. 11: nazwa ta figuruje tam błędnie jako współczesna nazwa oficjalna.
  4. a b c Andorra (ang.). W: The World Factbook [on-line]. cia.gov. [dostęp 2020-05-26].
  5. la Valira (kat.). W: Gran enciclopèdia catalana [on-line]. enciclopedia.cat. [dostęp 2020-05-27].
  6. What Are The Major Natural Resources Of Andorra? (ang.). worldatlas.com. [dostęp 2020-05-30].
  7. Andorra: industry, agriculture, natural resources (ang.). all-andorra.com. [dostęp 2020-05-30].
  8. Kowalski Kazimierz: Państewko nad Valirą, w: „Poznaj Świat” R. X, nr 4 (113), kwiecień 1962, s. 8–10.
  9. a b c d Andorra – Història (kat.). W: Gran enciclopèdia catalana [on-line]. enciclopedia.cat. [dostęp 2020-05-27].
  10. a b Mariusz Tomaszuk. Dualistyczna głowa państwa Księstwa Andory jako nietypowe rozwiązanie ustrojowe. „Studia Politologiczne”. 49, s. 263-277, 2018. ISSN 1731-2299 (pol.). 
  11. El Consell General en la història (kat.). consellgeneral.ad. [dostęp 2020-05-27].
  12. Borja de Riquer (red.): Història, política, societat i cultura dels països catalans. T. 6: La gran transformació, 1790-1860. Barcelona: Enciclopèdia Catalana, 1997, s. 235. ISBN 978-84-412-2483-4. (kat.)
  13. Manel Risques: Història de la Catalunya contemporània. Barcelona: Pòrtic, 1999, s. 35. ISBN 978-84-7306-553-5. (kat.)
  14. La rocambolesca historia del primer y único rey de Andorra (hiszp.). abc.es, 2013-12-03. [dostęp 2020-05-27].
  15. Sergi Esteves Lorenzo: Exili i evasions al Principat d'Andorra durant la Guerra Civil Espanyola i la Segona Guerra Mundial 1936-1945 (kat.). ub.edu, 2014-09. s. 19. [dostęp 2020-05-27].
  16. Maria Jesús Lluelles Larrosa. La transformació econòmica d’Andorra durant el segle XX. „Treballs de la Societat Catalana de Geografia”. 64, s. 71-88, 2007 (kat.). 
  17. Andora. Historia, [w:] Encyklopedia PWN [online] [dostęp 2020-05-27].
  18. Historia małych krajów Europy, Ossolineum, Wrocław 2002.
  19. Coneixements i usos lingüistics de la població d’Andorra – Situació actual i evolució (1995-2018) (kat.). cultura.ad. s. 9. [dostęp 2020-05-27].
  20. Joshua Project.
  21. Andorra – Religions. Joshua Project. [dostęp 2013-10-28].
  22. Konstytucja Andory, artykuł 43 (kat.). tribunalconstitucional.ad. [dostęp 2020-05-27].
  23. Konstytucja Andory, artykuł 52 (kat.). tribunalconstitucional.ad. [dostęp 2020-05-27].
  24. Inici – Heliand – Helicopters a Andorra.
  25. Byron Augustin: Cultures of the World: Andorra. New York: Marshall Cavendish Benchmark, 2009, s. 100. ISBN 978-0-7614-3122-0. (ang.)
  26. Marta Roure, amb "Jugarem a estimar-nos", serà la primera que cantarà en català a Eurovisió (kat.). ccma.cat, 2004-03-16. [dostęp 2020-05-26].
  27. Istanbul 2004 – Semi-Final (ang.). eurovision.tv. [dostęp 2020-05-26].
  28. Acabarà el futbol desplaçant l'esquí com a esport nacional a Andorra? (kat.). diaridelaneu.cat, 2019-08-21. [dostęp 2020-05-26].
  29. Missatge institucional (kat.). coa.ad. [dostęp 2020-05-27].
  30. Andorra (ang.). olympic.org. [dostęp 2020-05-27].
  31. Andorra (ang.). sports-reference.com. [dostęp 2020-05-26]. [zarchiwizowane z tego adresu (2020-04-17)].
  32. Andorra in figures 2019 (ang.). estadistica.ad. s. 69. [dostęp 2020-05-26].
  33. Andorra (ang.). whc.unesco.org. [dostęp 2020-05-26].
  34. Andorra in figures 2019 (ang.). estadistica.ad. s. 71. [dostęp 2020-05-26].
  35. Andorra in figures 2019 (ang.). estadistica.ad. s. 70. [dostęp 2020-05-26].
  36. Els museus i monuments d’Andorra reben 194.456 visitants al llarg del 2018 (kat.). govern.ad, 2019-01-29. [dostęp 2020-05-26].
  37. The Times, 05.01.1934.
  38. US Dept of State website.
  39. turisme.andorralavella.ad.
  40. recarrega.net.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]



This page is based on a Wikipedia article written by contributors (read/edit).
Text is available under the CC BY-SA 4.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.

Destek