Zwarte Dood

Wikipedia open wikipedia design.

Verspreiding van de pest in Europa in de jaren 1347 tot 1351
De pest
Snaveldokter of pestmeester uit Rome, 1656
Hospitaal in Wenen, 1679
Arnold Böcklin, De pest (1898)
Een beroemde prent. Terwijl de mensen sterven (linksonder) trachten anderen Londen te ontvluchten (rechts), maar de dood (midden) volgt hen. De vluchtelingen zijn dan ook niet welkom in andere steden (uiterst rechts).

De Zwarte Dood is de naam voor een pandemie die tussen 1346 en 1351 in Europa woedde en vele slachtoffers maakte, soms tientallen procenten van de bevolking. De epidemie werd veroorzaakt door de pestbacterie en kostte wereldwijd tussen de 75 en 100 miljoen mensen het leven. De pestepidemie greep in de rampzalige veertiende eeuw met politieke en religieuze instabiliteit (Honderdjarige Oorlog en de Babylonische Ballingschap der pausen naar Avignon) en grondige klimaatveranderingen met misoogsten en hongersnood om zich heen.

Oorzaak[bewerken | brontekst bewerken]

Meestal werd al aangenomen dat het hier de pest betrof, maar hierover bestond lang geen zekerheid. De mogelijkheid dat de epidemie veroorzaakt werd door een filovirus werd opengelaten.[1] Tot deze groep van virussen behoren onder meer het ebolavirus en het marburgvirus. De pest daarentegen wordt niet veroorzaakt door een virus, maar door de bacterie Yersinia pestis, die verspreid wordt door vlooien die met name op de zwarte rat parasiteren. Dat een bacterie de oorzaak was van de pest en dat deze bacterie verspreid werd door vlooien op ratten, werd pas honderden jaren later bekend. Uit overlevering en tekeningen weten we dat de Zwarte Dood gepaard ging met builen (zwelling van de lymfeklieren), vergelijkbaar met de Aziatische builenpest uit de 18e eeuw. Dit steunt de theorie dat het bij de Zwarte Dood om builenpest ging. In 2010 werden sporen van de Yersinia pestis bacterie in het DNA gevonden van skeletten uit massagraven waarin slachtoffers van de Zwarte Dood zijn begraven.[2]

Oorsprong[bewerken | brontekst bewerken]

Hoewel het niet helemaal duidelijk is waar deze pandemie in de 14e eeuw precies is begonnen, is wel zeker dat zij uit Azië kwam, waarschijnlijk uit Centraal-Azië. De ziekte startte waarschijnlijk bij marmotten, verspreidde zich via vlooien onder ratten en van daaruit onder de mens.[3] De ziekte verspreidde zich van Azië naar Europa via de handel en soldaten. In 1346 arriveerde de ziekte in de Krim, vanuit de Krim verspreidde de ziekte zich over Europa en Noord-Afrika.[4] In Europa werd Italië het eerst getroffen. Dat gebeurde nadat in 1347 een Genuees koopvaardijschip komende uit de Zwarte Zeehaven Caffa (thans Feodosija) de haven van Messina op Sicilië binnenvoer met aan boord zieke zeelieden die zwarte gezwellen vertoonden ter grootte van een ei in de oksels en de liezen. Uit de gezwellen kwam bloed en pus en daarna verschenen er puisten en zwarte vlekken op de huid ten gevolge van inwendige bloedingen.[5]
Na Italië ging de ziekte met de klok mee Europa door: Frankrijk en Spanje, Engeland (in 1348), Nederland, Duitsland, in Bergen in Noorwegen in 1349 en ten slotte rond 1351 in Rusland. De epidemie werd bij het ontstaan in Italië onder meer beschreven door Boccaccio, die over het snelle ziekteverloop schreef dat het kon gebeuren dat men nog lunchte met vrienden, maar vervolgens het avondmaal genoot in het hiernamaals. Boccaccio overleefde de Zwarte Dood toen deze de stadstaat Florence in 1348 teisterde. De ervaring inspireerde hem de Decamerone te schrijven, een verhaal over zeven mannen en drie vrouwen die aan de ziekte ontsnappen door naar een villa buiten de stad te vluchten. In zijn inleiding op het fictie-deel van zijn boek geeft Boccaccio een tot de verbeelding sprekende beschrijving van de effecten van de epidemie op zijn stad.

Gevolgen[bewerken | brontekst bewerken]

Algemeen[bewerken | brontekst bewerken]

Wereldwijd wordt het aantal doden op 75 miljoen geschat, waarvan tussen de 25 en 50 miljoen in Europa.[6][7] De uitbraak van de Zwarte Dood in de 14e eeuw had een dramatisch effect op de Europese bevolking en ontwrichtte de maatschappij. Velen dachten dat de ziekte een straf van God was. Omdat niemand wist waar de Zwarte Dood vandaan kwam, kregen minderheden de schuld. Zij zouden waterbronnen vergiftigd hebben of op een andere manier besmetting veroorzaken.[8] Deze gedachte leidde tot vervolging van joden, bedelaars en mensen met lepra. De dagelijkse strijd om het bestaan zorgde voor een morbide stemming in grote delen van Europa waar mensen kozen voor een 'leven bij de dag'. Dit wordt geïllustreerd in Boccaccio's Decamerone uit 1353. In de novellebundel De dood betrapt (1935) schetst Simon Vestdijk een huiveringwekkend beeld van de uitspattingen waaraan mensen zich aan overgaven om de pest te bezweren: ... ouders die hun kinderen schuw verlaten; onverschilligheid, broedermoord, losbandigheid, tegennatuurlijkheid, kannibalisme, waanzin, bijgeloof. Verstoorde processies en massale vlucht, het heilige der heiligen in de steek gelaten; dramatische bezwijmingen tijdens het bedienen de mis. Veldslagen en belegeringen in de kiem gesmoord; vrede gesticht met de dood als bemiddelaar. Een rustig ouderdomssterfbed bedorven door een haast postume besmetting; kleinkinderen doodziek, terwijl de grootvader zich uit angst aan uitspattingen gaat overgeven; moeder en pasgeboren kind aangetast, in de beide volgorden; verkoolde bruiloften, dronkemansgelagen, vanuit hun midden uit elkaar geslagen; naakt de straat oplopende vrouwen; gerechtsdienaren die het lijk van een vermoorde weigeren op te graven; een stad plotseling ontvolkt door een uit de lucht gegrepen gerucht, of door een grappenmaker; men vierendeelt de grappenmaker; men beloont of verbrandt heksen; tovenaars worden schatrijk; dansende benden werpen zich, boetedoende, over de wegen; geselbroeders doen de lucht weergalmen; honderd maagden verdrinken zich in een meer; dieren worden beschuldigd, veroordeeld en terechtgesteld of om vergiffenis gesmeekt, afgesneden lichaamsdelen van levenden aan het altaar opgehangen; men eet gestoofde alruinen, gedompeld in mensenbloed.... De uitzonderlijke situatie leidde ook tot rondtrekkende al zingende groepen zelfkwellers, de zogenoemde flagellanten.[9]

Vervolging van de Joden[bewerken | brontekst bewerken]

Omdat Joden minder door de Zwarte Dood zouden zijn getroffen, werden zij ervan verdacht de oorzaak hiervan te zijn. De Joodse arts Balavignus legde hierover een door marteling verkregen geforceerde bekentenis af. Hij 'bekende' dat Joden in Zuid-Frankrijk een plan hadden uitgewerkt om christenen te vergiftigen. Het gif zou bestaan uit vermalen harten van christenen, spinnen, kikkers, hagedissen en menselijk vlees. Van dit gif werd een poeder gemaakt, waarmee bronnen van christenen vergiftigd werden. Het verhaal verspreidde zich snel van Zwitserland naar Duitsland en had catastrofale gevolgen voor de Joden in Europa.[10]

Er werden talloze pogroms uitgevoerd in heel Europa, vooral in Zwitserland en Duitsland, met tienduizenden Joodse slachtoffers tot gevolg. Er zouden in Europa 210 kleinere en grotere Joodse gemeenschappen zijn vernietigd[11] In deze pogroms zouden 16.000 joden zijn gedood. Polen, dat bovendien grotendeels gespaard was door de epidemie, nam grote hoeveelheden joden op.[12]

Slachtoffers en overlevenden[bewerken | brontekst bewerken]

In Europa heeft de ziekte belangrijke verminderingen van de inwonertallen veroorzaakt; sterfte van tientallen procenten was niet uitzonderlijk. Geschat wordt dat in totaal ongeveer een derde van de bevolking van Europa stierf. Pas rond 1600 zou de bevolking weer op hetzelfde bevolkingsaantal komen van voor de epidemie. In het boek "The Coming Plague" uit 1994 stelt de Amerikaanse schrijfster Laurie Garrett dat de Chinese bevolking daalde van 123 miljoen in 1200 tot 65 miljoen in 1393 en dat dit waarschijnlijk werd veroorzaakt door de pest en de hongersnood die erop volgde (de maatschappij raakte vaak ontwricht na een uitbraak van een epidemie, doordat ook de beroepsbevolking zwaar werd getroffen).

In alle ellende kregen de overlevenden extra kansen en vormde de crisis de motor voor sociale promotie. Overgebleven ambtenaren konden door onderbemanning een hoger loon bedingen. De adel zag zich gedwongen om concessies aan de boeren te doen. Familievermogens groeiden vlugger aan door onverwachte erfenissen (vb familie Geoffrey Chaucer). Leken namen het heft in handen met daarbij de emancipatie van de volkstaal tegenover het Latijn. Ook werden, noodgedwongen door het verlies van menselijke arbeidskrachten, de eerste stappen in de richting van mechanisatie gezet. Door de emancipatie van de derde stand en het begin van mechanisatie werden de eerste stappen gezet in de richting van de Moderne Tijd.[bron?]

Besluit[bewerken | brontekst bewerken]

Door de uitzonderlijke aard van deze pestepidemie kwam de toenmalige mens tot het inzicht dat alle zekerheden twijfelachtig waren. Barbara Tuchman stelt in haar boek De waanzinnige veertiende eeuw:

Toen de mensen eenmaal de mogelijkheid tot verandering in een gevestigde orde voor ogen hadden, kwam het einde van een tijdperk van onderworpenheid in zicht; de ommekeer naar een individueel bewustzijn lag in het verschiet. In zoverre is de Zwarte Dood wellicht het onofficiële en niet als zodanig erkende begin van de moderne mens geweest[13]

Zwarte dood in de media en de kunst[bewerken | brontekst bewerken]

Romans[bewerken | brontekst bewerken]

  • Beirs, van Jean-Claude en Pat, Jonkvrouw.
  • Willis, Corrie, Zwarte winter.
  • Veen, Sytse van der, De lijfwacht van Janeway.
  • Thea Beckman, Geef me de ruimte! (1976).

Novelle[bewerken | brontekst bewerken]

Muziek[bewerken | brontekst bewerken]

Film[bewerken | brontekst bewerken]

Literatuur[bewerken | brontekst bewerken]

  • Benedictow, Ole J., The Black Death 1346-1353. The complete history. Woodbridge, 2004.
  • Cantor, Norman F., De zwarte dood; hoe de pest de wereld veranderde. Kampen: Agora, 2003.
  • Ziegler, Phillip, The Black Death. Harmondsworth: Penguin Books, 1970.

Zie ook[bewerken | brontekst bewerken]

Zie de categorie Black Death van Wikimedia Commons voor mediabestanden over dit onderwerp.


This page is based on a Wikipedia article written by contributors (read/edit).
Text is available under the CC BY-SA 4.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.

  • Oriflame Üyelik
  • Destek