1989

İllər
198519861987198819891990199119921993
Onilliklər
1960-cı illər1970-ci illər1980-ci illər1990-cı illər2000-ci illər
Əsrlər
XIX əsrXX əsrXXI əsr
1989 digər təqvimlərdə
Qriqori 1989
MCMLXXXIX
Bəhai 145 – 146
Benqal 1396
Berber 2939
Myanma 1351
Bizans 7497 – 7498
Buddist 2533
Erməni 1438
ԹՎ ՌՆԼԸ
Efiopiya 1981 – 1982
Hicri 1409 – 1410
Hind
 - Vikram-samvat 2045 – 2046
 - Şaka samvat 1911 – 1912
 - Kali-yuqa 5090 – 5091
Holosen təqvimi 11989
Yəhudi 5749 – 5750
İran 1367 – 1368
Qibti 1705 – 1706
Koreya 4322
Tailand günəş 2532

1989 (MCMLXXXIX) — Qriqori təqviminin bazar günündə başlamış olan, bizim eranınmiladi tarixin 1989-cu, II minilliyin 989-cu, XX əsrin 89-cu, 1980-ci illərin 10-cu və sonuncu ili.

1989-cu il siyasət tarixində dönüş nöqtəsi hesab olunur; belə ki, Polşa və Macarıstanda başlayan, noyabrda Berlin divarının açılması və Çexoslovakiyada Məxməri inqilabla zirvəyə çatan, dekabrda Rumıniyada kommunist diktaturasının devrilməsini də əhatə edən və 1991-ci ilin dekabrında Sovet İttifaqının dağılması ilə başa çatan inqilablar dalğası güc bölgüsü təcrübəsi ilə Avropadakı Şərq blokunu "silib-süpürdü". Qeyd edilən hadisələr tarixdə 1989-cu il inqilabları adı ilə tanınır. Kommunist hökumətlərə qarşı yönəlmiş inqilabların Şərqi Avropada əsas etibarilə uğurla nəticələndiyi həmin dövrdə kommunist Çinində etirazlar yatırılırdı. Belə etirazlardan ən məşhuru Pekindəki Tyananmen meydanı etirazları idi.

Bu, həmin il idi ki, iyirmi ildən çox Braziliyanı idarə edən hərbi diktatura rejiminin 1985-ci ildə başa çatması ilə 29 ildən sonra ilk dəfə Braziliyada prezident seçkiləri keçirilirdi; bu da demokratiyanın yenidən qurulması prosesinin son nöqtəsi oldu.

1989-cu ildə Frederik Villem de Klerk Cənubi Afrika Respublikasının dövlət başçısı seçilmiş və onun hakimiyyətdə olduğu beş ildə aparteid sistemi tədricən dağılmışdır. Bu hadisələrin kulminasiya nöqtəsi isə Afrika Milli Konqresinin həbsdə olan lideri Nelson Mandelanın 1994-cü il seçkiləri ilə hakimiyyətə gəlməsi oldu.

İlk özəl internet xidmət provayderi,[1][2] eləcə də ümumdünya hörümçək toru üçün ilk yazılı təklif və Yeni Zelandiya, Yaponiya və Avstraliyanın ilk internet əlaqələri də 1989-cu ildə yarandı. İlk dəfə məhz 1989-cu ildə tətbiq edilən preimplantasiya genetik diaqnoz metodu nəticəsində növbəti il ilk belə körpələr dünyaya gəlmişdir.[3]

Hadisələr[redaktə | mənbəni redaktə et]

Yanvar[redaktə | mənbəni redaktə et]

Keqvortda qəzaya uğrayan Boeing 737 təyyarəsinin qalıqları
Corc V. Buşun inaqurasiyasından görüntü. Mərasimdə həmçinin vitse-prezident Den Kueyl, Ağ Evin sözçüsü Cim Vrayt və senatorlar Bob Doul, Ted Stivens də iştirak edir.

Fevral[redaktə | mənbəni redaktə et]

Sovet hərbçiləri Əfqanıstandan çıxmazdan öncə şəkil çəkdirirlər.
İmperator Hirohitonun dəfn mərasimindən görüntü
Paytaxt sakinləri 44 ildən sonra Pikk Hermann qülləsində dalğalanan Estoniya bayrağını izləyirlər.

Mart[redaktə | mənbəni redaktə et]

Macarıstanda kütləvi nümayişlər
"Exxon Valdez" tankeri

Aprel[redaktə | mənbəni redaktə et]

Dəyirmi Masa Sazişinin bağlandığı masa hazırda Varşavada Prezident sarayında nümayiş olunur.
Dövrün ən kiçik mobil telefonu MicroTAC 9800x (1989)

May[redaktə | mənbəni redaktə et]

İyun[redaktə | mənbəni redaktə et]

Ruhullah Xomeyninin dəfn mərasimi (4 iyun, 1989).
İmre Nad yüz minlərlə insanın iştirakı ilə Qəhrəmanlar meydanında təntənəli şəkildə dəfn olunur (16 iyun, 1989). Tədbirdə çıxış edənlərdən biri də demokratik seçkilərin keçirilməsi və Sovet qoşunlarının Macarıstandan çıxarılması tələbi ilə kəskin nitq söyləyən Viktor Orban idi.

İyul[redaktə | mənbəni redaktə et]

Avqust[redaktə | mənbəni redaktə et]

Litvada Baltik yolu. Zəncirdə dayanan insanlar yaşadıqları vəziyyətlə bağlı narazılıqlarını ifadə etmək məqsədilə əllərində şam və qara lent bağlanmış Litva bayraqları tuturlar.

Sentyabr[redaktə | mənbəni redaktə et]

Hüqo qasırğasının peykdən görüntüsü

Oktyabr[redaktə | mənbəni redaktə et]

Loma Priyeta zəlzələsi nəticəsində yol infrastrukturuna zərər dəyir.

Noyabr[redaktə | mənbəni redaktə et]

ŞərqiQərbi Almaniya arasında gediş-gəlişə icazə verildikdən sonra sərhəd-keçid məntəqələrində xüsusi canlanma baş verir. Belə ki, 22 belə məntəqənin təkcə birində hər iki istiqamətdə dəqiqədə təxminən 200 nəfər müfəttişlərin sürətli nəzarəti ilə qarşılaşır.

Dekabr[redaktə | mənbəni redaktə et]

ABŞ Prezidenti Corc H. V. Buş və Sovet lideri Mixail Qorbaçov Malta sammitində
Rumıniya inqilabı zamanı Buxarest şəhəri. Nikolae Çauşesku hökumətini devirən və 1989-cu ilin dekabr ayının sonlarında getdikcə şiddətlənən bir həftəlik üsyanlar və döyüşlər silsiləsi olan bu inqilab nəticəsində Rumıniya öz hökumətini zorakı şəkildə devirən və liderini edam edən yeganə Şərq bloku ölkəsi olur.
Just Cause əməliyyatında iştirak edən ABŞ əsgərləri Panama Müdafiə Qüvvələrinin qərargahını mühafizə edirlər.

Doğumlar[redaktə | mənbəni redaktə et]

Yanvar[redaktə | mənbəni redaktə et]

Fevral[redaktə | mənbəni redaktə et]

Mart[redaktə | mənbəni redaktə et]

Aprel[redaktə | mənbəni redaktə et]

May[redaktə | mənbəni redaktə et]

İyun[redaktə | mənbəni redaktə et]

İyul[redaktə | mənbəni redaktə et]

Avqust[redaktə | mənbəni redaktə et]

Sentyabr[redaktə | mənbəni redaktə et]

Oktyabr[redaktə | mənbəni redaktə et]

Noyabr[redaktə | mənbəni redaktə et]

Dekabr[redaktə | mənbəni redaktə et]

Vəfatlar[redaktə | mənbəni redaktə et]

Yanvar[redaktə | mənbəni redaktə et]

Fevral[redaktə | mənbəni redaktə et]

Mart[redaktə | mənbəni redaktə et]

Aprel[redaktə | mənbəni redaktə et]

May[redaktə | mənbəni redaktə et]

İyun[redaktə | mənbəni redaktə et]

İyul[redaktə | mənbəni redaktə et]

Avqust[redaktə | mənbəni redaktə et]

Sentyabr[redaktə | mənbəni redaktə et]

Oktyabr[redaktə | mənbəni redaktə et]

Noyabr[redaktə | mənbəni redaktə et]

Dekabr[redaktə | mənbəni redaktə et]

Nobel mükafatı laureatları[redaktə | mənbəni redaktə et]

Nobel Prize.png

İstinadlar[redaktə | mənbəni redaktə et]

  1. "Company History". Sublime IP. İstifadə tarixi: 2014-08-19.
  2. "Wired 7.08: Harmonic Convergence". Wired. Archive.wired.com. 2009-01-04. İstifadə tarixi: 2014-08-19.
  3. "Genetic Defect Screened Out; Healthy Twins Born". LA Times.
  4. Gordon, Stephen Engelberg With Michael R.; Times, Special To the New York. "Germans Accused of Helping Libya Build Nerve Gas Plant". The New York Times (ingilis). 1989-01-01. ISSN 0362-4331. İstifadə tarixi: 2020-09-16.
  5. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Crystal, David, ed.The Cambridge Encyclopedia. Cambridge University Press. 1990. səh. RR69.
  6. Wilkens, Herbert; Maennig, Wolfgang. Transition in Eastern Europe: Current Issues and Perspectives. Duncker & Humblot. 1997. səh. 71. ISBN 978-3-428-49107-0.
  7. "The birth of the World Wide Web | CERN timelines". Timeline.web.cern.ch. December 3, 2013 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2014-08-19.
  8. Conn, David; Vinter, Robyn. "Liverpool fan's death ruled as 97th victim of Hillsborough disaster". The Guardian. London. 2021-07-28. İstifadə tarixi: 2021-07-29.
  9. Gene Therapy (Hesabat). İstifadə tarixi: April 8, 2017.
  10. "Top USSR bank moves ruble into electronic age..." The Deseret News – Google News Archive Search vasitəsilə.
  11. "First McDonald's in Moscow, Russia ~". Bleskon.com. 2013-08-09 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-08-08.
  12. "Gay Peru News & Reports 2011". Archive.globalgayz.com. İstifadə tarixi: 2013-08-08.
  13. "HDTV – High Definition Television". Birds-eye.net. 1989-06-03. İstifadə tarixi: 2013-08-08.
  14. "adventure.lotteworld.com". İstifadə tarixi: 19 August 2019.
  15. Longworth, R.C. "French Shoot The Works With Soaring Bicentennial French". Chicago Tribune (ingilis). 15 July 1989. İstifadə tarixi: 13 July 2021.
  16. Vavilov, A.; Nicholls, David. Gazprom: An Energy Giant and Its Challenges in Europe (ingilis). Springer. 2016. səh. 16. ISBN 9781137461100.
  17. 1 2 "A Guide for Study of Historical Offices: South Africa: Heads of State: 1961-1994". Archontology. İstifadə tarixi: 2017-04-14.
  18. Masiza, Zondi. "A Chronology of South Africa's Nuclear Program" (PDF). 1993. İstifadə tarixi: 2020-07-04.
  19. "The Danish Registered Partnership Act". 1989-06-07. 2014-09-30 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-10-01.
  20. Rule, Sheila. "Rights for Gay Couples in Denmark". The New York Times. 1989-10-02. İstifadə tarixi: 2012-06-07.
  21. "Soviets Line Up For Makeup – Estee Lauder Shop Draws Moscow Crowds". Philly.com. Articles.philly.com. 1989-11-17. İstifadə tarixi: 2013-08-08.
  22. Last speech of Nicolae Ceaușescu. 1989-12-21. İstifadə tarixi: 2020-07-04.
  23. "The Warsaw Voice". Warsawvoice.pl. İstifadə tarixi: 2014-08-19.

Xarici keçidlər[redaktə | mənbəni redaktə et]